1Cademy - دفتر دوم - بخش ۸ - التزام کردن خادم تعهد بهیمه را و تخلف نمودن / Book Two - Section 8 - The Servant Undertaking the Care of the Animal and Failing to Fulfill It

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر دوم / Masnavi: Book Two

Poem

دفتر دوم - بخش ۸ - التزام کردن خادم تعهد بهیمه را و تخلف نمودن / Book Two - Section 8 - The Servant Undertaking the Care of the Animal and Failing to Fulfill It

Original content

حلقهٔ آن صوفیان مستفید
چونک در وجد و طرب آخر رسید

خوان بیاوردند بهر میهمان
از بهیمه یاد آورد آن زمان

گفت خادم را که در آخر برو
راست کن بهر بهیمه کاه و جو

گفت لا حول این چه افزون گفتنست
از قدیم این کارها کار منست

گفت تر کن آن جوش را از نخست
کان خر پیرست و دندانهاش سست

گفت لا حول این چه می گویی مها
از من آموزند این ترتیبها

گفت پالانش فرو نه پیش پیش
داروی منبل بنه بر پشت ریش

گفت لا حول آخر ای حکمت گزار
جنس تو مهمانم آمد صد هزار

جمله راضی رفته اند از پیش ما
هست مهمان جان ما و خویش ما

گفت آبش ده ولیکن شیر گرم
گفت لا حول از توم بگرفت شرم

گفت اندر جو تو کمتر کاه کن
گفت لا حول این سخن کوتاه کن

گفت جایش را بروب از سنگ و پشک
ور بود تر ریز بر وی خاک خشک

گفت لا حول ای پدر لا حول کن
با رسول اهل کمتر گو سخن

گفت بستان شانه پشت خر بخار
گفت لا حول ای پدر شرمی بدار

خادم این گفت و میان را بست چست
گفت رفتم کاه و جو آرم نخست

رفت و از آخر نکرد او هیچ یاد
خواب خرگوشی بدان صوفی بداد

رفت خادم جانب اوباش چند
کرد بر اندرز صوفی ریش خند

صوفی از ره مانده بود و شد دراز
خوابها می دید با چشم فراز

کان خرش در چنگ گرگی مانده بود
پاره ها از پشت و رانش می ربود

گفت لا حول این چه مالیخولیاست
ای عجب آن خادم مشفق کجاست

باز می دید آن خرش در راه رو
گه به چاهی می فتاد و گه بگو

گونه گون می دید ناخوش واقعه
فاتحه می خواند او والقارعه

گفت چاره چیست یاران جسته اند
رفته اند و جمله درها بسته اند

باز می گفت ای عجب آن خادمک
نه که با ما گشت هم نان و نمک

من نکردم با وی الا لطف و لین
او چرا با من کند برعکس کین

هر عداوت را سبب باید سند
ورنه جنسیت وفا تلقین کند

باز می گفت آدم با لطف و جود
کی بر آن ابلیس جوری کرده بود

آدمی مر مار و کزدم را چه کرد
کو همی خواهد مرورا مرگ و درد

گرگ را خود خاصیت بدریدنست
این حسد در خلق آخر روشنست

باز می گفت این گمان بد خطاست
بر برادر این چنین ظنم چراست

باز گفتی حزم سؤ الظن تست
هر که بدظن نیست کی ماند درست

صوفی اندر وسوسه وان خر چنان
که چنین بادا جزای دشمنان

آن خر مسکین میان خاک و سنگ
کژ شده پالان دریده پالهنگ

کشته از ره جملهٔ شب بی علف
گاه در جان کندن و گه در تلف

خر همه شب ذکر می کرد ای اله
جو رها کردم کم از یک مشت کاه

با زبان حال می گفت ای شیوخ
رحمتی که سوختم زین خام شوخ

آنچ آن خر دید از رنج و عذاب
مرغ خاکی بیند اندر سیل آب

بس به پهلو گشت آن شب تا سحر
آن خر بیچاره از جوع البقر

روز شد خادم بیامد بامداد
زود پالان جست بر پشتش نهاد

خر فروشانه دو سه زخمش بزد
کرد با خر آنچ زان سگ می سزد

خر جهنده گشت از تیزی نیش
کو زبان تا خر بگوید حال خویش

English translation

When the circle of those benefited Sufis finally reached ecstasy and joy, they brought the meal for the guest; at that moment he remembered the animal. He said to the servant, “Go to the stable and properly set out straw and barley for the animal.” He said, “La hawla! What needless extra talk is this? These tasks have long been my work.” He said, “First moisten its barley, for that donkey is old and its teeth are weak.” He said, “La hawla! What are you saying, sir? People learn these arrangements from me.” He said, “Take off its saddle beforehand; put ointment for the saddle-sore on its wounded back.” He said, “La hawla! O speaker of wisdom, a hundred thousand of your kind have come as my guests. All have gone away satisfied from us; a guest is our soul and our own kin.” He said, “Give it water, but lukewarm.” He said, “La hawla! I am ashamed for you.” He said, “Put less straw in its barley.” He said, “La hawla! Cut this speech short.” He said, “Sweep its place clean of stones and dung; if it is wet, throw dry earth on it.” He said, “La hawla, father, say la hawla; speak less to the envoy of the competent.” He said, “Take a currycomb and scratch the donkey’s back.” He said, “La hawla! Father, have some shame.” The servant said this, briskly girded his waist, and said, “I am going; first I will bring straw and barley.” He went and paid no attention at all to the stable; he lulled that Sufi into hare-sleep. The servant went off toward some rabble and mocked the Sufi’s advice. The Sufi, exhausted from the road, lay down and had dreams with closed eyes: that his donkey had remained in a wolf’s claws, which was tearing pieces from its back and haunches. He said, “La hawla! What melancholy madness is this? How strange, where is that compassionate servant?” Again he saw his donkey in the passageway, now falling into a well, now into a pit. He saw various unpleasant events and recited al-Fatiha and al-Qari'a. He said, “What remedy is there? The companions have gone off; they have gone and all the doors are shut.” Again he said, “How strange, that little servant: did he not share bread and salt with us? I did nothing to him except kindness and gentleness; why should he do the opposite to me, out of spite? Every hostility needs a cause and warrant; otherwise affinity teaches loyalty.” Again he said, “Adam, with kindness and generosity, when had he wronged Iblis? What did man do to snake and scorpion, that they want death and pain for him? The wolf’s own nature is tearing; this envy in creation is plain after all.” Again he said, “This evil suspicion is wrong; why do I have such a thought about a brother?” Again he would say, “Prudence is your evil suspicion; how can anyone who is not suspicious remain safe?” The Sufi was in misgiving, and the donkey was in such a state that may such be the enemies’ reward. That poor donkey, amid dust and stone, with saddle crooked and halter torn, worn out from the road, all night without fodder, sometimes at the point of death and sometimes near perishing. All night the donkey performed dhikr: “O God, I have given up barley; less than one handful of straw would do.” With the tongue of its state it said, “O shaykhs, mercy! I am burned by this raw, insolent fellow.” What that donkey saw of suffering and torment is what a land bird sees in floodwater. That poor donkey turned on its side many times until dawn from ravenous hunger. Day came; the servant arrived in the morning, quickly grabbed the saddle and put it on its back. Like a donkey-dealer he struck it two or three blows and did to the donkey what suited that dog. The donkey sprang from the sharpness of the goad; where is a tongue, so that the donkey might tell its condition?

Updated 2026-06-30

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related

Learn After