1Cademy - دفتر اول - بخش ۱۵۰ - مرتد شدن کاتب وحی به سبب آنک پرتو وحی برو زد آن آیت را پیش از پیغامبر صلی الله علیه و سلم بخواند گفت پس من هم محل وحیم / Book One - Section 150 - The apostasy of the scribe of revelation because the ray of revelation struck him; he recited that verse before the Prophet, peace and blessings be upon him, and said, Then I too am a place of revelation

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر اول / Masnavi: Book One

Poem

دفتر اول - بخش ۱۵۰ - مرتد شدن کاتب وحی به سبب آنک پرتو وحی برو زد آن آیت را پیش از پیغامبر صلی الله علیه و سلم بخواند گفت پس من هم محل وحیم / Book One - Section 150 - The apostasy of the scribe of revelation because the ray of revelation struck him; he recited that verse before the Prophet, peace and blessings be upon him, and said, 'Then I too am a place of revelation'

Original content

پیش از عثمان یکی نساخ بود
کو به نسخ وحی جدی می‌نمود

چون نبی از وحی فرمودی سبق
او همان را وا نبشتی بر ورق

پرتو آن وحی بر وی تافتی
او درون خویش حکمت یافتی

عین آن حکمت بفرمودی رسول
زین قدر گمراه شد آن بوالفضول

کانچ می‌گوید رسول مستنیر
مر مرا هست آن حقیقت در ضمیر

پرتو اندیشه‌اش زد بر رسول
قهر حق آورد بر جانش نزول

هم ز نساخی بر آمد هم ز دین
شد عدو مصطفی و دین بکین

مصطفی فرمود کای گبر عنود
چون سیه گشتی اگر نور از تو بود

گر تو ینبوع الهی بودیی
این چنین آب سیه نگشودیی

تا که ناموسش به پیش این و آن
نشکند بر بست این او را دهان

اندرون می‌سوختش هم زین سبب
توبه کردن می‌نیارست این عجب

آه می‌کرد و نبودش آه سود
چون در آمد تیغ و سر را در ربود

کرده حق ناموس را صد من حدید
ای بسا بسته به بند ناپدید

کبر و کفر آن سان ببست آن راه را
که نیارد کرد ظاهر آه را

گفت اغلالا فهم به مقمحون
نیست آن اغلال بر ما از برون

خلفهم سدا فاغشیناهم
می‌نبیند بند را پیش و پس او

رنگ صحرا دارد آن سدی که خاست
او نمی‌داند که آن سد قضاست

شاهد تو سد روی شاهدست
مرشد تو سد گفت مرشدست

ای بسا کفار را سودای دین
بندشان ناموس و کبر آن و این

بند پنهان لیک از آهن بتر
بند آهن را کند پاره تبر

بند آهن را توان کردن جدا
بند غیبی را نداند کس دوا

مرد را زنبور اگر نیشی زند
طبع او آن لحظه بر دفعی تند

زخم نیش اما چو از هستی تست
غم قوی باشد نگردد درد سست

شرح این از سینه بیرون می‌جهد
لیک می‌ترسم که نومیدی دهد

نی مشو نومید و خود را شاد کن
پیش آن فریادرس فریاد کن

کای محب عفو از ما عفو کن
ای طبیب رنج ناسور کهن

عکس حکمت آن شقی را یاوه کرد
خود مبین تا بر نیارد از تو گرد

ای برادر بر تو حکمت جاریه‌ست
آن ز ابدالست و بر تو عاریه‌ست

گرچه در خود خانه نوری یافتست
آن ز همسایهٔ منور تافتست

شکر کن غره مشو بینی مکن
گوش دار و هیچ خودبینی مکن

صد دریغ و درد کین عاریتی
امتان را دور کرد از امتی

من غلام آن که او در هر رباط
خویش را واصل نداند بر سماط

بس رباطی که بباید ترک کرد
تا به مسکن در رسد یک روز مرد

گرچه آهن سرخ شد او سرخ نیست
پرتو عاریت آتش‌زنیست

گر شود پر نور روزن یا سرا
تو مدان روشن مگر خورشید را

هر در و دیوار گوید روشنم
پرتو غیری ندارم این منم

پس بگوید آفتاب ای نارشید
چونک من غارب شوم آید پدید

سبزه‌ها گویند ما سبز از خودیم
شاد و خندانیم و بس زیبا خدیم

فصل تابستان بگوید ای امم
خویش را بینید چون من بگذرم

تن همی‌نازد به خوبی و جمال
روح پنهان کرده فر و پر و بال

گویدش ای مزبله تو کیستی
یک دو روز از پرتو من زیستی

غنج و نازت می‌نگنجد در جهان
باش تا که من شوم از تو جهان

گرم‌دارانت ترا گوری کنند
طعمهٔ ماران و مورانت کنند

بینی از گند تو گیرد آن کسی
کو به پیش تو همی‌مردی بسی

پرتو روحست نطق و چشم و گوش
پرتو آتش بود در آب جوش

آنچنانک پرتو جان بر تنست
پرتو ابدال بر جان منست

جان جان چو واکشد پا را ز جان
جان چنان گردد که بی‌جان تن بدان

سر از آن رو می‌نهم من بر زمین
تا گواه من بود در روز دین

یوم دین که زلزلت زلزالها
این زمین باشد گواه حالها

گو تحدث جهرة اخبارها
در سخن آید زمین و خاره‌ها

فلسفی منکر شود در فکر و ظن
گو برو سر را بر آن دیوار زن

نطق آب و نطق خاک و نطق گل
هست محسوس حواس اهل دل

فلسفی کو منکر حنانه است
از حواس اولیا بیگانه است

گوید او که پرتو سودای خلق
بس خیالات آورد در رای خلق

بلک عکس آن فساد و کفر او
این خیال منکری را زد برو

فلسفی مر دیو را منکر شود
در همان دم سخرهٔ دیوی بود

گر ندیدی دیو را خود را ببین
بی جنون نبود کبودی بر جبین

هر که را در دل شک و پیچانیست
در جهان او فلسفی پنهانیست

می‌نماید اعتقاد و گاه گاه
آن رگ فلسف کند رویش سیاه

الحذر ای مؤمنان کان در شماست
در شما بس عالم بی‌منتهاست

جمله هفتاد و دو ملت در توست
وه که روزی آن بر آرد از تو دست

هر که او را برگ آن ایمان بود
همچو برگ از بیم این لرزان بود

بر بلیس و دیو زان خندیده‌ای
که تو خود را نیک مردم دیده‌ای

چون کند جان بازگونه پوستین
چند وا ویلی بر آید ز اهل دین

بر دکان هر زرنما خندان شدست
زانک سنگ امتحان پنهان شدست

پرده‌ای ستار از ما بر مگیر
باش اندر امتحان ما را مجیر

قلب پهلو می‌زند با زر به شب
انتظار روز می‌دارد ذهب

با زبان حال زر گوید که باش
ای مزور تا بر آید روز فاش

صد هزاران سال ابلیس لعین
بود ز ابدال و امیر المؤمنین

پنجه زد با آدم از نازی که داشت
گشت رسوا همچو سرگین وقت چاشت

English translation

Before 'Uthmān there was a certain scribe Who appeared earnest in the transcribing of Revelation. When the Prophet would dictate a lesson from Revelation, He would write the same upon the page. The radiance of that Revelation shone upon him; He found wisdom within himself. The Prophet would then utter that very same wisdom— And by this much, that meddlesome fool went astray: "What the illumined Prophet speaks, that truth already dwells within my inner being." The reflection of his thought struck against the Prophet; The wrath of God descended upon his soul. He fell away both from scribing and from the Faith, And became an enemy of Muṣṭafā and the religion, with spite. Muṣṭafā said: "O stubborn infidel, How have you turned black if the light was from you? If you were a divine spring, You would not have let flow such black water." Lest his reputation before one and another be broken, This sealed his mouth shut against repentance. Within, he was burning for this very reason, Yet he could not bring himself to repent—how wondrous! He groaned, yet his groaning availed him nothing; When the sword came in and snatched away his head. God has made reputation a hundred maunds of iron; How many are bound by an invisible chain! Pride and unbelief blocked that path so utterly That he could not make visible even a sigh. He said: "We have placed fetters on their necks, reaching to their chins, so they are with heads uplifted" [Q. 36:8]— Those fetters are not upon us from without. "And We have set a barrier behind them and covered them" [Q. 36:9]— He sees not the barrier before him or behind. That barrier which has risen has the color of the open plain; He does not know that barrier is Destiny. Your witness is a barrier before the face of the Witness; Your guide is a barrier of the word of the Guide. O how many infidels have a longing for religion, Yet their chains are reputation and pride, this and that! A hidden chain, yet worse than iron— An axe can split an iron chain. An iron chain can be broken apart, But no one knows the remedy for the invisible chain. If a wasp stings a man, His nature at that moment rushes to repel it. But the wound of the sting, since it comes from your own being, The grief is powerful, and the pain does not weaken. The explanation of this leaps from my breast, Yet I fear it will bring despair. No—do not despair; make yourself glad, Cry out before that Hearer of Cries: "O Lover of pardon, pardon us! O Physician of the old, festering ailment!" The reflection of wisdom led that wretch astray; Do not see yourself, lest it raise dust from you. O brother, the wisdom flowing upon you Is from the Abdāl and is but a loan to you. Though in your own house a light has been found, It has shone from an illumined neighbor. Give thanks; be not vain; be not arrogant— Give ear, and do not practice any self-conceit. A hundred sorrows and aches that this borrowed thing Has kept communities far from the Community! I am the slave of him who at every caravanserai Does not count himself as arrived at the banquet. Many a caravanserai must be abandoned Before a man one day reaches his true dwelling. Though iron has turned red, it is not red itself; The borrowed radiance is but fire-striking. If a window or a house becomes filled with light, Know nothing as luminous except the Sun. Every door and wall says: "I am bright; I have no borrowed radiance from another—this is I!" Then the Sun says: "O sunless one, When I set, it will become evident." The green things say: "We are green of ourselves; We are glad and laughing and of most beautiful service." Summer says: "O nations, Behold yourselves when I have passed." The body prides itself on beauty and comeliness, While the Spirit has hidden its glory, plumage, and wings. The Spirit says to it: "O dunghill, who are you? For a day or two you lived by my radiance. Your coquetry and pride cannot be contained in the world— Wait until I depart from you into the world. Those who kept you warm will make a grave of you And make you the food of serpents and ants. One who was formerly dying of love for you Will hold his nose against your stench." Speech, sight, and hearing are the radiance of the Spirit; Boiling in water is the radiance of fire. Just as the radiance of the Soul is upon the body, So is the radiance of the Abdāl upon my soul. When the Soul of souls withdraws its foot from the soul, The soul becomes as the body without soul—know this. For this reason I lay my head upon the earth, That it may be my witness on the Day of Judgment. On the Day of Judgment, when it quakes with quakings, This earth will be a witness to all states. "Let it proclaim aloud its tidings" [Q. 99:4]— The earth and rocks will come to speech. The philosopher will deny it in thought and conjecture— Tell him: go, beat your head against that wall. The speech of water, the speech of earth, the speech of clay Is perceptible to the senses of the People of the Heart. The philosopher who denies the Ḥanāna Is a stranger to the senses of the saints. He says: "The reflection of people's passion Brings many illusions into the minds of people." But rather, the reflection of his own corruption and unbelief Has cast this illusion of denial upon him. The philosopher who denies the demon Is at that very moment in the grip of a demon. If you have not seen the demon, look at yourself: There is no blue mark on the forehead without madness. Whoever has in his heart doubt and twisting Is in the world a hidden philosopher. He displays belief, and yet now and then That vein of philosophy blackens his face. Beware, O believers, for that is within you; Within you are many a boundless world. All seventy-two sects are within you— Alas, that one day they may raise their hand from within you! Whoever has the means for that faith Was trembling like a leaf from fear of this. You have laughed at Iblīs and the demon because You have seen yourself as a righteous man. When the soul turns its fur coat inside out, How many cries of "Woe!" will rise from the people of religion! At the shop of every gold-imitator there is laughter, Because the touchstone has been hidden. O Veiler, do not lift a veil from us; Be our protector in the trial. The counterfeit coin jostles against gold at night; Gold awaits the day. With the language of its state, gold says: "Wait, O deceiver, until the day dawns manifest." For hundreds of thousands of years, accursed Iblīs Was among the Abdāl and the Commander of the Faithful. He wrestled with Adam out of the pride he had, And was disgraced like dung at morning time.

Updated 2026-05-16

Contributors are:

Who are from:

References