1Cademy - دفتر اول - بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید / Book One - Section 162

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر اول / Masnavi: Book One

Poem

دفتر اول - بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید / Book One - Section 162 - Return to the Story of Zayd

Original content

زید را اکنون نیابی کو گریخت
جست از صف نعال و نعل ریخت

تو که باشی زید هم خود را نیافت
همچو اختر که برو خورشید تافت

نه ازو نقشی بیابی نه نشان
نه کهی یابی به راه کهکشان

شد حواس و نطق بابایان ما
محو نور دانش سلطان ما

حسها و عقلهاشان در درون
موج در موج لدینا محضرون

چون بیاید صبح وقت بار شد
انجم پنهان شده بر کار شد

بیهشان را وا دهد حق هوشها
حلقه حلقه حلقه‌ها در گوشها

پای‌کوبان دست‌افشان در ثنا
ناز نازان ربنا احییتنا

آن جلود و آن عظام ریخته
فارسان گشته غبار انگیخته

حمله آرند از عدم سوی وجود
در قیامت هم شکور و هم کنود

سر چه می‌پیچی کنی نادیده‌ای
در عدم ز اول نه سر پیچیده‌ای

در عدم افشرده بودی پای خویش
که مرا کی بر کند از جای خویش

می‌نبینی صنع ربانیت را
که کشید او موی پیشانیت را

تا کشیدت اندرین انواع حال
که نبودت در گمان و در خیال

آن عدم او را هماره بنده است
کار کن دیوا سلیمان زنده است

دیو می‌سازد جفان کالجواب
زهره نه تا دفع گوید یا جواب

خویش را بین چون همی‌لرزی ز بیم
مر عدم را نیز لرزان دان مقیم

ور تو دست اندر مناصب می‌زنی
هم ز ترس است آن که جانی می‌کنی

هرچه جز عشق خدای احسنست
گر شکرخواریست آن جان کندنست

چیست جان کندن سوی مرگ آمدن
دست در آب حیاتی نازدن

خلق را دو دیده در خاک و ممات
صد گمان دارند در آب حیات

جهد کن تا صد گمان گردد نود
شب برو ور تو بخسپی شب رود

در شب تاریک جوی آن روز را
پیش کن آن عقل ظلمت‌سوز را

در شب بدرنگ بس نیکی بود
آب حیوان جفت تاریکی بود

سر ز خفتن کی توان برداشتن
با چنین صد تخم غفلت کاشتن

خواب مرده لقمه مرده یار شد
خواجه خفت و دزد شب بر کار شد

تو نمی‌دانی که خصمانت کیند
ناریان خصم وجود خاکیند

نار خصم آب و فرزندان اوست
همچنانک آب خصم جان اوست

آب آتش را کشد زیرا که او
خصم فرزندان آبست و عدو

بعد از آن این نار نار شهوتست
کاندرو اصل گناه و زلتست

نار بیرونی به آبی بفسرد
نار شهوت تا به دوزخ می‌برد

نار شهوت می‌نیارامد به آب
زانک دارد طبع دوزخ در عذاب

نار شهوت را چه چاره نور دین
نورکم اطفاء نار الکافرین

چه کشد این نار را نور خدا
نور ابراهیم را ساز اوستا

تا ز نار نفس چون نمرود تو
وا رهد این جسم همچون عود تو

شهوت ناری براندن کم نشد
او بماندن کم شود بی هیچ بد

تا که هیزم می‌نهی بر آتشی
کی بمیرد آتش از هیزم‌کشی

چونک هیزم باز گیری نار مرد
زانک تقوی آب سوی نار برد

کی سیه گردد ز آتش روی خوب
کو نهد گلگونه از تقوی القلوب

English translation

You will not find Zayd now, for he has fled; he sprang from the row of shoes and cast off his shoe. Who are you? Zayd did not even find himself, like a star on which the sun has shone. You will find from him neither form nor trace, not even a straw on the road of the Milky Way. The senses and speech of our forefathers were effaced in the light of our Sultan's knowledge. Their senses and intellects within are wave upon wave: all are present before Us. When morning comes, it is time for audience; the stars, hidden, have gone about their work. God gives back awareness to the unconscious ones, ring after ring, rings in their ears. Stamping feet and waving hands in praise, coquettishly saying: Our Lord, You have brought us to life. Those shed skins and scattered bones become horsemen, raising dust. They charge from nonexistence toward existence; at resurrection, the thankful and the thankless alike. Why twist your head and pretend not to see? Did you not twist your head away from the beginning in nonexistence? In nonexistence you had planted your foot, saying: Who will ever uproot me from my place? Do you not see your Lordly Maker's craft, how He pulled you by the forelock until He drew you into these many states that were not in your thought or imagination? That nonexistence is always His servant: Work, O demon; Solomon is alive. The demon makes basins like reservoirs; it has no courage to refuse or answer. Look at yourself, how you tremble from fear; know that nonexistence too remains trembling. And if you lay your hand on offices and ranks, that too is from fear, the soul-straining struggle you make. Everything other than love for the most beautiful God, even if it is eating sugar, is soul-wrenching agony. What is soul-wrenching agony? Coming toward death and not plunging a hand into the Water of Life. People have both eyes fixed on dust and death; they hold a hundred doubts about the Water of Life. Strive until the hundred doubts become ninety. Travel by night; if you sleep, the night will pass. In the dark night seek that day; bring forward the intellect that burns away darkness. In the ill-colored night there is much good; the Water of Life is paired with darkness. How can one lift one's head from sleep after sowing such a hundred seeds of heedlessness? Dead sleep and dead morsels have become companions; the master slept and the night-thief set to work. You do not know who your enemies are: the fiery ones are enemies of earthly existence. Fire is the enemy of water and its children, just as water is the enemy of fire's life. Water kills fire because fire is the enemy and adversary of water's children. Beyond that, this fire is the fire of lust, in which lie the root of sin and stumbling. Outward fire is cooled by water; the fire of lust carries one to hell. The fire of lust is not soothed by water, because it has hell's nature in torment. What remedy is there for the fire of lust? The light of religion: your light extinguishes the fire of the unbelievers. What kills this fire? God's light. Make Abraham's light your teacher, so that this body of yours, like firewood, may be delivered from the Nimrod-like fire of the nafs. Fiery lust is not diminished by indulging it; it diminishes inevitably by being left ungratified. As long as you lay firewood on a fire, how will the fire die from firewood-carrying? When you withhold the firewood, the fire dies, for taqwa carries water toward the fire. How could fire blacken a beautiful face that applies rouge from taqwa al-qulub?

Updated 2026-05-17

Contributors are: