1Cademy - دفتر اول - بخش ۱۵۸ - پرسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم مر زید را که امروز چونی و چون برخاستی و جواب گفتن او که اصبحت ممنا یا رسول الله / Book One - Section 158 - The Prophet, peace and blessings be upon him, asking Zayd, How are you today and how did you awake? and his answering, I awoke as a believer, O Messenger of God

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر اول / Masnavi: Book One

Poem

دفتر اول - بخش ۱۵۸ - پرسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم مر زید را که امروز چونی و چون برخاستی و جواب گفتن او که اصبحت ممنا یا رسول الله / Book One - Section 158 - The Prophet, peace and blessings be upon him, asking Zayd, 'How are you today and how did you awake?' and his answering, 'I awoke as a believer, O Messenger of God'

Original content

گفت پیغامبر صباحی زید را
کیف اصبحت ای رفیق با صفا

گفت عبدا مؤمنا باز اوش گفت
کو نشان از باغ ایمان گر شکفت

گفت تشنه بوده ام من روزها
شب نخفتستم ز عشق و سوزها

تا ز روز و شب گذر کردم چنان
که ز اسپر بگذرد نوک سنان

که از آن سو جملهٔ ملت یکیست
صد هزاران سال و یک ساعت یکیست

هست ازل را و ابد را اتحاد
عقل را ره نیست آن سو ز افتقاد

گفت ازین ره کو ره آوردی بیار
در خور فهم و عقول این دیار

گفت خلقان چون ببینند آسمان
من ببینم عرش را با عرشیان

هشت جنت هفت دوزخ پیش من
هست پیدا همچو بت پیش شمن

یک به یک وا می شناسم خلق را
همچو گندم من ز جو در آسیا

که بهشتی کیست و بیگانه کیست
پیش من پیدا چو مار و ماهیست

این زمان پیدا شده بر این گروه
یوم تبیض و تسودالوجوه

پیش ازین هرچند جان پر عیب بود
در رحم بود و ز خلقان غیب بود

الشقی من شقی فی بطن الام
من سمات الجسم یعرف حالهم

تن چو مادر طفل جان را حامله
مرگ درد زادنست و زلزله

جمله جانهای گذشته منتظر
تا چگونه زاید آن جان بطر

زنگیان گویند خود از ماست او
رومیان گویند بس زیباست او

چون بزاید در جهان جان و جود
پس نماند اختلاف بیض و سود

گر بود زنگی برندش زنگیان
روم را رومی برد هم از میان

تا نزاد او مشکلات عالمست
آنک نازاده شناسد او کمست

او مگر ینظر بنور الله بود
کاندرون پوست او را ره بود

اصل آب نطفه اسپیدست و خوش
لیک عکس جان رومی و حبش

می دهد رنگ احسن التقویم را
تا به اسفل می برد این نیم را

این سخن پایان ندارد باز ران
تا نمانیم از قطار کاروان

یوم تبیض و تسود وجوه
ترک و هندو شهره گردد زان گروه

در رحم پیدا نباشد هند و ترک
چونک زاید بیندش زار و سترگ

جمله را چون روز رستاخیز من
فاش می بینم عیان از مرد و زن

هین بگویم یا فرو بندم نفس
لب گزیدش مصطفی یعنی که بس

یا رسول الله بگویم سر حشر
در جهان پیدا کنم امروز نشر

هل مرا تا پرده ها را بر درم
تا چو خورشیدی بتابد گوهرم

تا کسوف آید ز من خورشید را
تا نمایم نخل را و بید را

وا نمایم راز رستاخیز را
نقد را و نقد قلب آمیز را

دستها ببریده اصحاب شمال
وا نمایم رنگ کفر و رنگ آل

وا گشایم هفت سوراخ نفاق
در ضیای ماه بی خسف و محاق

وا نمایم من پلاس اشقیا
بشنوانم طبل و کوس انبیا

دوزخ و جنات و برزخ در میان
پیش چشم کافران آرم عیان

وا نمایم حوض کوثر را به جوش
کاب بر روشان زند بانگش به گوش

وان کسان که تشنه بر گردش دوان
گشته اند این دم نمایم من عیان

می بساید دوششان بر دوش من
نعره هاشان می رسد در گوش من

اهل جنت پیش چشمم ز اختیار
در کشیده یک دگر را در کنار

دست همدیگر زیارت می کنند
از لبان هم بوسه غارت می کنند

کر شد این گوشم ز بانگ آه آه
از خسان و نعرهٔ واحسرتاه

این اشارتهاست گویم از نغول
لیک می ترسم ز آزار رسول

همچنین می گفت سرمست و خراب
داد پیغامبر گریبانش بتاب

گفت هین در کش که اسبت گرم شد
عکس حق لا یستحی زد شرم شد

آینهٔ تو جست بیرون از غلاف
آینه و میزان کجا گوید خلاف

آینه و میزان کجا بندد نفس
بهر آزار و حیاء هیچ کس

آینه و میزان محکهای سنی
گر دو صد سالش تو خدمتها کنی

کز برای من بپوشان راستی
بر فزون بنما و منما کاستی

اوت گوید ریش و سبلت بر مخند
آینه و میزان و آنگه ریو و پند

چون خدا ما را برای آن فراخت
که بما بتوان حقیقت را شناخت

این نباشد، ما چه ارزیم ای جوان؟
کی شویم آیین روی نیکوان

لیک در کش در نمد آیینه را
کز تجلی کرد سینا سینه را

گفت آخر هیچ گنجد در بغل
آفتاب حق و خورشید ازل

هم دغل را هم بغل را بر درد
نه جنون ماند به پیشش نه خرد

گفت یک اصبع چو بر چشمی نهی
بیند از خورشید عالم را تهی

یک سر انگشت پردهٔ ماه شد
وین نشان ساتری شاه شد

تا بپوشاند جهان را نقطه ای
مهر گردد منکسف از سقطه ای

لب ببند و غور دریایی نگر
بحر را حق کرد محکوم بشر

همچو چشمهٔ سلسبیل و زنجبیل
هست در حکم بهشتی جلیل

چار جوی جنت اندر حکم ماست
این نه زور ما ز فرمان خداست

هر کجا خواهیم داریمش روان
همچو سحر اندر مراد ساحران

همچو این دو چشمهٔ چشم روان
هست در حکم دل و فرمان جان

گر بخواهد رفت سوی زهر و مار
ور بخواهد رفت سوی اعتبار

گر بخواهد سوی محسوسات رفت
ور بخواهد سوی ملبوسات رفت

گر بخواهد سوی کلیات راند
ور بخواهد حبس جزویات ماند

همچنین هر پنج حس چون نایزه
بر مراد و امر دل شد جایزه

هر طرف که دل اشارت کردشان
می رود هر پنج حس دامن کشان

دست و پا در امر دل اندر ملا
همچو اندر دست موسی آن عصا

دل بخواهد پا در آید زو به رقص
یا گریزد سوی افزونی ز نقص

دل بخواهد دست آید در حساب
با اصابع تا نویسد او کتاب

دست در دست نهانی مانده است
او درون تن را برون بنشانده است

گر بخواهد بر عدو ماری شود
ور بخواهد بر ولی یاری شود

ور بخواهد کفچه ای در خوردنی
ور بخواهد همچو گرز ده منی

دل چه می گوید بدیشان ای عجب
طرفه وصلت طرفه پنهانی سبب

دل مگر مهر سلیمان یافتست
که مهار پنج حس بر تافتست

پنج حسی از برون میسور او
پنج حسی از درون مامور او

ده حس است و هفت اندام و دگر
آنچ اندر گفت ناید می شمر

چون سلیمانی دلا در مهتری
بر پری و دیو زن انگشتری

گر درین ملکت بری باشی ز ریو
خاتم از دست تو نستاند سه دیو

بعد از آن عالم بگیرد اسم تو
دو جهان محکوم تو چون جسم تو

ور ز دستت دیو خاتم را ببرد
پادشاهی فوت شد بختت بمرد

بعد از آن یا حسرتا شد یا عباد
بر شما محتوم تا یوم التناد

مکر خود را گر تو انکار آوری
از ترازو و آینه کی جان بری

English translation

The Prophet said one morning to Zayd, "How have you awoken, O pure-hearted companion?" He said, "As a believing servant." He asked him again, "Where is the sign, if the garden of faith has blossomed?" He said, "I have been thirsty for days; by night I have not slept because of love and burnings, until I passed beyond day and night as the tip of a spear passes through a shield. For beyond that side all religious communities are one; a hundred thousand years and one hour are one. Pre-eternity and post-eternity are united there; intellect has no way to that side, because of utter loss." He said, "Bring a keepsake from this road, suited to the understanding and intellects of this land." He said, "When people see the sky, I see the Throne with those upon the Throne. The eight Paradises and seven Hells are visible before me like an idol before an idol-worshiper. One by one I recognize people, as I distinguish wheat from barley in the mill: who is of Paradise and who is a stranger is plain before me like snake and fish. For this group, the day when faces whiten and faces blacken has now appeared. Before this, though the soul was full of defects, it was in the womb and hidden from people. 'The wretched is the one wretched in the mother's womb'; from bodily marks their state is known. The body, like a mother, carries the child-soul; death is the pang and convulsion of birth. All the departed souls are waiting to see how that insolent soul will be born. The dark ones say, 'He is from us'; the fair ones say, 'He is very beautiful.' When the soul is born into the world of generosity, the dispute of white and black no longer remains. If it is dark, the dark ones take it; if Roman-like, the Romans take it from among them. Until it is born, it is one of the world's problems; rare is the one who knows the unborn, unless he sees by the light of God, for he has a path inside the skin. The original water of semen is white and pleasant, but the reflection of the Roman or Abyssinian soul gives color to the form made in the best stature and carries this other half down to the lowest of the low. This discourse has no end; drive on again, lest we remain behind the caravan. On the day when faces whiten and faces blacken, Turk and Hindu will be distinguished from that group. In the womb Hindu and Turk are not visible; when it is born, one sees it as wretched or mighty. Like the day of Resurrection, I plainly and openly see all men and women. Shall I speak, or shall I hold my breath?" Mustafa bit his lip, meaning, "Enough." "O Messenger of God, shall I tell the secret of the Gathering and make Resurrection manifest in the world today? Let me tear away the veils, so that my jewel may shine like a sun, so that through me an eclipse may come upon the sun, and so that I may show the date palm and the willow. I will reveal the secret of Resurrection, the genuine coin and the coin mixed with counterfeit. I will reveal the severed hands of the people of the left, the color of unbelief and the color of the family. I will open the seven holes of hypocrisy in the light of the moon without eclipse or waning. I will reveal the coarse cloak of the wretched and make heard the drum and kettledrum of the prophets. Hell, the Gardens, and the Barzakh between them I will bring plainly before the eyes of unbelievers. I will reveal the Pool of Kawthar in its surging, whose water strikes their faces and whose sound reaches their ears. Those who run thirsty around it I will reveal this very moment. Their shoulders rub against my shoulder; their cries reach my ear. The people of Paradise before my eyes willingly draw one another into embrace. They visit one another's hands and steal kisses from one another's lips. This ear of mine has grown deaf from the cries of 'Ah, ah' from the base ones and from the shout 'Alas for regret!' These are indications; I speak from the depths, but I fear offending the Messenger." He kept speaking like this, intoxicated and devastated; the Prophet twisted his collar. He said, "Take care, draw back, for your horse has grown hot. The reflection of God's 'He is not ashamed' has struck, and shame has gone. Your mirror has leapt out of its sheath. When do mirror and balance tell falsehood? When do mirror and balance hold their breath for anyone's offense or shame? Mirror and balance are noble touchstones. If you serve them for two hundred years and say, 'For my sake conceal the truth; show excess and do not show deficiency,' it will tell you, 'Do not mock your beard and mustache.' Mirror and balance, and then deceit and advice? Since God fashioned us for this, that truth may be known through us, if this is not so, what are we worth, young man? When shall we become the mirror of beautiful faces? But draw the mirror into the felt, for the theophany split Sinai's breast." He said, "After all, can the sun of Truth and the sun of eternity fit in an embrace? It tears apart both deceit and embrace; before it neither madness nor intellect remains." He said, "If you place one finger on an eye, it sees the world as empty of the sun. One fingertip becomes a veil for the moon, and this became a sign of the King's veiling: that one point may cover the world and the sun be eclipsed by a speck. Close your lips and look at the depth of the sea; God has made the sea subject to humankind. Like the springs Salsabil and Zanjabil, it is under the command of the noble inhabitant of Paradise. The four rivers of Paradise are under our command; this is not by our power but by God's command. Wherever we wish, we keep them flowing, like magic under the will of sorcerers. Like these two flowing springs of the eyes, they are under the command of the heart and the order of the soul. If it wishes, they go toward poison and snake; if it wishes, toward reflection. If it wishes, toward sensible things; if it wishes, toward clothed things. If it wishes, it drives toward universals; if it wishes, it remains imprisoned in particulars. Likewise all five senses, like reed-pipes, have been made permitted to the heart's wish and command. Whichever direction the heart points them, all five senses go, dragging their skirts. Hand and foot are openly under the heart's command, like that staff in Moses' hand. If the heart wishes, the foot begins to dance, or flees from deficiency toward increase. If the heart wishes, the hand enters calculation with its fingers so that it may write a book. The hand remains in a hidden hand; it has set the body's inward outside. If it wishes, it becomes a snake against an enemy; if it wishes, a helper to a friend. If it wishes, a ladle for eating; if it wishes, like a ten-maund mace. What does the heart say to them? How strange: strange union, strange hidden cause. Perhaps the heart has found Solomon's seal, for it has twisted the bridle of the five senses. Five outer senses are at its disposal; five inner senses are commanded by it. There are ten senses and seven limbs, and more; count what cannot be put into speech. Since, O heart, you are a Solomon in lordship, put the ring upon peri and demon. If in this kingdom you are free of deceit, three demons will not take the signet from your hand. After that, the world will take your name; the two worlds will be subject to you like your body. But if the demon carries the signet from your hand, kingship is lost and your fortune has died. After that, 'O regret!' O servants, is decreed for you until the Day of Calling. If you deny your own deceit, how will you save your soul from balance and mirror?"

Updated 2026-06-30

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related

Learn After