logo
How it worksCoursesResearch CommunitiesBenefitsAbout Us
Schedule Demo
Learn Before
Poem

دفتر اول - بخش ۹۰ - شنیدن آن طوطی حرکت آن طوطیان و مردن آن طوطی در قفص و نوحهٔ خواجه بر وی / Book One - Section 90 - The parrot's hearing what those parrots did, that parrot's dying in the cage, and the master's lament over it

Original content

چون شنید آن مرغ کان طوطی چه کرد
پس بلرزید اوفتاد و گشت سرد

خواجه چون دیدش فتاده همچنین
بر جهید و زد کله را بر زمین

چون بدین رنگ و بدین حالش بدید
خواجه بر جست و گریبان را درید

گفت ای طوطی خوب خوش‌حنین
این چه بودت این چرا گشتی چنین

ای دریغا مرغ خوش‌آواز من
ای دریغا همدم و همراز من

ای دریغا مرغ خوش‌الحان من
راح روح و روضه و ریحان من

گر سلیمان را چنین مرغی بدی
کی خود او مشغول آن مرغان شدی

ای دریغا مرغ کارزان یافتم
زود روی از روی او بر تافتم

ای زبان تو بس زیانی بر وری
چون توی گویا چه گویم من ترا

ای زبان هم آتش و هم خرمنی
چند این آتش درین خرمن زنی

در نهان جان از تو افغان می‌کند
گرچه هر چه گوییش آن می‌کند

ای زبان هم گنج بی‌پایان توی
ای زبان هم رنج بی‌درمان توی

هم صفیر و خدعهٔ مرغان توی
هم انیس وحشت هجران توی

چند امانم می‌دهی ای بی امان
ای تو زه کرده به کین من کمان

نک بپرانیده‌ای مرغ مرا
در چراگاه ستم کم کن چرا

یا جواب من بگو یا داد ده
یا مرا ز اسباب شادی یاد ده

ای دریغا نور ظلمت‌سوز من
ای دریغا صبح روز افروز من

ای دریغا مرغ خوش‌پرواز من
ز انتها پریده تا آغاز من

عاشق رنجست نادان تا ابد
خیز لا اقسم بخوان تا فی کبد

از کبد فارغ بدم با روی تو
وز زبد صافی بدم در جوی تو

این دریغاها خیال دیدنست
وز وجود نقد خود ببریدنست

غیرت حق بود و با حق چاره نیست
کو دلی کز عشق حق صد پاره نیست

غیرت آن باشد که او غیر همه‌ست
آنک افزون از بیان و دمدمه‌ست

ای دریغا اشک من دریا بدی
تا نثار دلبر زیبا بدی

طوطی من مرغ زیرکسار من
ترجمان فکرت و اسرار من

هرچه روزی داد و ناداد آیدم
او ز اول گفته تا یاد آیدم

طوطیی کآید ز وحی آواز او
پیش از آغاز وجود آغاز او

اندرون تست آن طوطی نهان
عکس او را دیده تو بر این و آن

می برد شادیت را تو شاد ازو
می‌پذیری ظلم را چون داد ازو

ای که جان را بهر تن می‌سوختی
سوختی جان را و تن افروختی

سوختم من سوخته خواهد کسی
تا زمن آتش زند اندر خسی

سوخته چون قابل آتش بود
سوخته بستان که آتش‌کش بود

ای دریغا ای دریغا ای دریغ
کانچنان ماهی نهان شد زیر میغ

چون زنم دم کآتش دل تیز شد
شیر هجر آشفته و خون‌ریز شد

آنک او هشیار خود تندست و مست
چون بود چون او قدح گیرد به دست

شیر مستی کز صفت بیرون بود
از بسیط مرغزار افزون بود

قافیه‌اندیشم و دلدار من
گویدم مندیش جز دیدار من

خوش نشین ای قافیه‌اندیش من
قافیهٔ دولت توی در پیش من

حرف چه بود تا تو اندیشی از آن
حرف چه بود خار دیوار رزان

حرف و صوت و گفت را بر هم زنم
تا که بی این هر سه با تو دم زنم

آن دمی کز آدمش کردم نهان
با تو گویم ای تو اسرار جهان

آن دمی را که نگفتم با خلیل
و آن غمی را که نداند جبرئیل

آن دمی کز وی مسیحا دم نزد
حق ز غیرت نیز بی ما هم نزد

ما چه باشد در لغت اثبات و نفی
من نه اثباتم منم بی‌ذات و نفی

من کسی در ناکسی در یافتم
پس کسی در ناکسی در بافتم

جمله شاهان بندهٔ بندهٔ خودند
جمله خلقان مردهٔ مردهٔ خودند

جمله شاهان پست پست خویش را
جمله خلقان مست مست خویش را

می‌شود صیاد مرغان را شکار
تا کند ناگاه ایشان را شکار

بی‌دلان را دلبران جسته بجان
جمله معشوقان شکار عاشقان

هر که عاشق دیدیش معشوق دان
کو به نسبت هست هم این و هم آن

تشنگان گر آب جویند از جهان
آب جوید هم به عالم تشنگان

چونک عاشق اوست تو خاموش باش
او چو گوشت می‌کشد تو گوش باش

بند کن چون سیل سیلانی کند
ور نه رسوایی و ویرانی کند

من چه غم دارم که ویرانی بود
زیر ویران گنج سلطانی بود

غرق حق خواهد که باشد غرق‌تر
همچو موج بحر جان زیر و زبر

زیر دریا خوشتر آید یا زبر
تیر او دلکش‌تر آید یا سپر

پاره کردهٔ وسوسه باشی دلا
گر طرب را باز دانی از بلا

گر مرادت را مذاق شکرست
بی‌مرادی نه مراد دلبرست

هر ستاره‌ش خونبهای صد هلال
خون عالم ریختن او را حلال

ما بها و خونبها را یافتیم
جانب جان باختن بشتافتیم

ای حیات عاشقان در مردگی
دل نیابی جز که در دل‌بردگی

من دلش جسته به صد ناز و دلال
او بهانه کرده با من از ملال

گفتم آخر غرق تست این عقل و جان
گفت رو رو بر من این افسون مخوان

من ندانم آنچ اندیشیده‌ای
ای دو دیده دوست را چون دیده‌ای

ای گرانجان خوار دیدستی ورا
زانک بس ارزان خریدستی ورا

هرکه او ارزان خرد ارزان دهد
گوهری طفلی به قرصی نان دهد

غرق عشقی‌ام که غرقست اندرین
عشقهای اولین و آخرین

مجملش گفتم نکردم زان بیان
ورنه هم افهام سوزد هم زبان

من چو لب گویم لب دریا بود
من چو لا گویم مراد الا بود

من ز شیرینی نشستم رو ترش
من ز بسیاری گفتارم خمش

تا که شیرینی ما از دو جهان
در حجاب رو ترش باشد نهان

تا که در هر گوش ناید این سخن
یک همی گویم ز صد سر لدن

English translation

When that bird heard what that parrot had done, it trembled, fell, and grew cold.

When the master saw it fallen so, he sprang up and struck his cap against the ground.

When he saw it in that color and that state, the master sprang up and tore his collar.

He said, "O lovely parrot of sweet lament, what happened to you? Why have you become like this?

Alas, my sweet-voiced bird, alas, my companion and keeper of secrets.

Alas, my sweet-singing bird, my soul's comfort, my garden and basil.

If Solomon had had such a bird, when would he have busied himself with those birds?

Alas for the bird I found so cheap; soon I turned my face away from its face.

O tongue, you bring forth so much loss; since you are the speaker, what can I say to you?

O tongue, you are both fire and harvest; how long will you set this fire in this harvest?

In secret the soul cries out because of you, though it does whatever you say.

O tongue, you are also an endless treasure; O tongue, you are also an incurable pain.

You are the birds' whistle and trickery; you are also the companion of the desolation of separation.

How long do you grant me security, O insecure one, O you who have strung the bow in hatred of me?

Look, you have made my bird fly away; graze less in the pasture of oppression.

Either answer me, or give justice, or remind me of the causes of joy.

Alas, my darkness-burning light; alas, my dawn that lights the day.

Alas, my beautiful-flying bird, flown from my end to my beginning.

The ignorant is forever in love with suffering; rise, read from "No, I swear" to "in hardship."

I was free of hardship with your face, and clear of froth in your stream.

These alas-cries are the imagination of seeing, and a cutting away from one's present existence.

It was the jealousy of the Real, and against the Real there is no remedy; where is the heart not torn into a hundred pieces by love of the Real?

Jealousy is that He is other than all; He is beyond expression and flourish.

Alas, would that my tears were a sea, so they could be scattered before the beautiful beloved.

My parrot, my clever bird, the interpreter of my thought and secrets.

Whatever provision, given or withheld, comes to me, he had told it beforehand so that I would remember.

A parrot whose voice comes from revelation, whose beginning is before the beginning of existence.

That parrot is hidden within you; you have seen its reflection on this one and that one.

It takes away your joy, yet you rejoice in it; you accept its oppression as justice.

O you who burned the soul for the body's sake, you burned the soul and kindled the body.

I have burned; a burned one is needed, so that from me he may set fire to straw.

The burned one is fit for fire; take the burned one, for it draws fire.

Alas, alas, alas, that such a moon has hidden beneath cloud.

How can I breathe, when the heart's fire has grown sharp, and the lion of separation has become turbulent and blood-shedding?

The one who, even sober, is swift and drunk in himself - how will he be when he takes the cup in hand?

A lion of drunkenness that is beyond description is greater than the expanse of the meadow.

I am thinking of rhyme, and my beloved says to me, "Think of nothing but my sight."

"Sit happily, O my rhyme-thinker; you are the rhyme of fortune before me."

What is a letter, that you should think of it? What is a letter? A thorn on the vineyard wall.

I will overthrow letter and sound and speech, so that without all three I may breathe with you.

The breath I hid from Adam I will tell to you, O you who are the world's secrets.

The breath I did not tell to Khalil, and the sorrow Gabriel does not know,

The breath of which Messiah did not breathe - the Real, out of jealousy, did not speak it even without us.

What is "we" in language? Affirmation and negation. I am not affirmation; I am without essence and negation.

I found someone in no-one; then I wove someone into no-one.

All kings are slaves of their own slaves; all creatures are dead to their own dead.

All kings are low before their own lowly one; all creatures are drunk with their own drunken one.

The hunter becomes the birds' prey, so that suddenly he may hunt them.

Beloveds seek the heartless ones with their souls; all beloveds are the prey of lovers.

Whoever you see as a lover, know him as a beloved, for relatively he is both this and that.

If the thirsty seek water from the world, water too seeks the thirsty in the world.

Since He is the lover, be silent; when He pulls you by the ear, be all ear.

Dam it up when the flood begins to flood, otherwise it makes disgrace and ruin.

What grief have I if there is ruin? Beneath the ruin is a royal treasure.

One drowned in the Real wants to be more drowned, like a wave of the sea of soul, below and above.

Is it better beneath the sea or above? Is His arrow more heart-attracting or His shield?

You will be torn apart by temptation, O heart, if you distinguish joy from affliction.

If your desire tastes of sugar, is not desirelessness the beloved's desire?

Each star of His is blood-money for a hundred crescents; for Him, shedding the world's blood is lawful.

We found the price and the blood-price; we hastened toward soul-losing.

O you whose life for lovers is in dying, you will find the heart only in being heart-stolen.

I sought His heart with a hundred coquetries and charms; He made excuses to me from weariness.

I said, "After all, this intellect and soul are drowned in You." He said, "Go, go; do not recite this spell to me.

I do not know what you have thought; O two eyes, how have you seen the Friend?

O heavy-souled one, you have seen Him as paltry, because you bought Him too cheaply.

Whoever buys cheaply gives cheaply; a child gives a jewel for a loaf of bread.

I am drowned in a love in which are drowned the loves of the first and the last.

I said it in summary and did not expound it; otherwise both understandings and tongue would burn.

When I say "lip," it is the shore of the sea; when I say "no," the meaning is "except."

From sweetness I sit sour-faced; from much speaking I am silent,

so that our sweetness beyond the two worlds may remain hidden in the veil of a sour face,

so that this speech may not enter every ear; I say one out of a hundred secret heads of ladun knowledge.

0

1

Updated 2026-06-13

Contributors are:

Gemini AI
Gemini AI
🏆 4

Who are from:

Google
Google
🏆 4

References

Tags

Humanities

Literature

Islam

Religion

Science

Philosophy

Social Science

Persian Literature Prerequisite Course

Related
Learn After