1Cademy - دفتر دوم - بخش ۵۰ - تنها کردن باغبان صوفی و فقیه و علوی را از همدیگر / Book Two - Section 50 - The Gardener Separating the Sufi, the Jurist, and the Alavi from One Another

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر دوم / Masnavi: Book Two

Poem

دفتر دوم - بخش ۵۰ - تنها کردن باغبان صوفی و فقیه و علوی را از همدیگر / Book Two - Section 50 - The Gardener Separating the Sufi, the Jurist, and the Alavi from One Another

Original content

باغبانی چون نظر در باغ کرد
دید چون دزدان به باغ خود سه مرد

یک فقیه و یک شریف و صوفیی
هر یکی شوخی بدی لا یوفیی

گفت با این ها مرا صد حجتست
لیک جمعند و جماعت قوتست

بر نیایم یک تنه با سه نفر
پس ببرمشان نخست از همدگر

هر یکی را من به سویی افکنم
چونک تنها شد سبیلش بر کنم

حیله کرد و کرد صوفی را به راه
تا کند یارانش را با او تباه

گفت صوفی را برو سوی وثاق
یک گلیم آور برای این رفاق

رفت صوفی گفت خلوت با دو یار
تو فقیهی وین شریف نامدار

ما به فتوی تو نانی می خوریم
ما به پر دانش تو می پریم

وین دگر شه زاده و سلطان ماست
سیدست از خاندان مصطفاست

کیست آن صوفی شکم خوار خسیس
تا بود با چون شما شاهان جلیس

چون بیاید مر ورا پنبه کنید
هفته ای بر باغ و راغ من زنید

باغ چه بود؟ جان من آن شماست
ای شما بوده مرا چون چشم راست

وسوسه کرد و مریشان را فریفت
آه کز یاران نمی باید شکیفت

چون به ره کردند صوفی را و رفت
خصم شد اندر پیش با چوب زفت

گفت ای سگ صوفیی باشد که تیز
اندر آیی باغ ما تو از ستیز

این جنیدت ره نمود و بایزید
از کدامین شیخ و پیرت این رسید

کوفت صوفی را چو تنها یافتش
نیم کشتش کرد و سر بشکافتش

گفت صوفی آن من بگذشت لیک
ای رفیقان پاس خود دارید نیک

مر مرا اغیار دانستید هان
نیستم اغیارتر زین قلتبان

اینچ من خوردم شما را خوردنیست
وین چنین شربت جزای هر دنیست

این جهان کوهست و گفت و گوی تو
از صدا هم باز آید سوی تو

چون ز صوفی گشت فارغ باغبان
یک بهانه کرد زان پس جنس آن

کای شریف من برو سوی وثاق
که ز بهر چاشت پختم من رقاق

بر در خانه بگو قیماز را
تا بیارد آن رقاق و قاز را

چون به ره کردش بگفت ای تیزبین
تو فقیهی ظاهرست این و یقین

او شریفی می کند دعوی سرد
مادر او را که داند تا که کرد؟

بر زن و بر فعل زن دل می نهید
عقل ناقص وانگهانی اعتمید

خویشتن را بر علی و بر نبی
بسته است اندر زمانه بس غبی

هر که باشد از زنا و زانیان
این برد ظن در حق ربانیان

هر که بر گردد سرش از چرخها
همچو خود گردنده بیند خانه را

آنچ گفت آن باغبان بوالفضول
حال او بد دور از اولاد رسول

گر نبودی او نتیجهٔ مرتدان
کی چنین گفتی برای خاندان

خواند افسون ها شنید آن را فقیه
در پی اش رفت آن ستمکار سفیه

گفت ای خر اندرین باغت که خواند؟
دزدی از پیغمبرت میراث ماند؟

شیر را بچه همی ماند بدو
تو به پیغمبر به چه مانی؟ بگو!

با شریف آن کرد مرد ملتجی
که کند با آل یاسین خارجی

تا چه کین دارند دایم دیو و غول
چون یزید و شمر با آل رسول

شد شریف از زخم آن ظالم خراب
با فقیه او گفت ما جستیم از آب

پای دار اکنون که ماندی فرد و کم
چون دهل شو زخم می خور در شکم

گر شریف و لایق و همدم نیم
از چنین ظالم تو را من کم نیم

مر مرا دادی بدین صاحب غرض
احمقی کردی تو را بئس العوض

شد ازو فارغ بیامد کای فقیه
چه فقیهی ای تو ننگ هر سفیه

فتوی ات اینست ای ببریده دست
کاندر آیی و نگویی امر هست

این چنین رخصت بخواندی در وسیط
یا بدست این مساله اندر محیط

گفت حقستت بزن دستت رسید
این سزای آنک از یاران برید

English translation

When a gardener looked into his garden, he saw three men in his garden like thieves: a jurist, a noble sayyid, and a Sufi, each a cheeky, unreliable fellow. He said, 'I have a hundred charges against these men, but they are together, and a group has strength. Alone I cannot overcome three people, so first I will separate them from one another. I will throw each one to a different side; when he is alone, I will pluck out his mustache.' He schemed and sent the Sufi on an errand, so that through him he might ruin his companions. He said to the Sufi, 'Go to the house; bring a blanket for these companions.' The Sufi went. The gardener spoke privately with the two friends: 'You are a jurist, and this one is a famous sayyid. We eat bread by your fatwa; we fly on the feathers of your knowledge. And this other is our prince and sultan, a sayyid from the household of Mustafa. Who is that base, belly-serving Sufi, that he should sit with kings like you? When need be, beat him to cotton; make free for a week with my garden and meadow. What is the garden? My very life is yours, O you who have been to me like my right eye.' He whispered temptation and deceived them. Ah, one must not be parted from companions. When they sent the Sufi away and he had gone, the enemy came before him with a thick club. He said, 'Dog, is it Sufi practice to enter our garden so rashly in defiance? Did Junayd and Bayazid show you this road? From what shaykh and elder did this come to you?' When he found the Sufi alone, he beat him, half killed him, and split his head. The Sufi said, 'My turn has passed, but, companions, guard yourselves well. You counted me an outsider. Take heed: I am no more an outsider than this pander. What I have suffered is for you to suffer; such a draught is the recompense of every base person. This world is a mountain, and your speech comes back to you as an echo.' After the gardener was finished with the Sufi, he made another excuse of the same kind: 'My sayyid, go to the house, for I have baked thin bread for breakfast. Tell Qaymaz at the door of the house to bring that bread and the goose.' When he had sent him away, he said, 'Clear-sighted one, you are a jurist; this is evident and certain. He makes a cold claim to nobility; who knows his mother and what she has done? You put your heart on a woman and a woman's act, on deficient intellect, and then on trusting it. Many a fool in this age has attached himself to Ali and the Prophet. Whoever is of fornication and fornicators casts such suspicion on the godly. Whoever's head is turned by the spheres sees the house turning like himself. What that meddlesome gardener said was his own state, far from the Messenger's children. If he were not the offspring of apostates, how would he say such a thing about the Family?' He recited these spells; the jurist heard them. That foolish oppressor went ahead. He said, 'Ass, who invited you into this garden? Was theft left to you as an inheritance from your Prophet? A lion's cub resembles the lion; tell me, child, how do you resemble the Prophet?' That importunate man did to the sayyid what a Kharijite does to the Family of Yasin. See what rancor devils and ghouls always bear, like Yazid and Shimr toward the Messenger's family. The sayyid was wrecked by that tyrant's blows. He said to the jurist, 'We have got through our turn; hold your ground now that you remain alone and few. Become like a drum; take blows in the belly. Even if I am not noble, worthy, and a companion, I am no less than you before such a tyrant. You handed me over to this self-interested man; you acted foolishly; what an evil exchange for you.' Finished with him, he came and said, 'Jurist, what kind of jurist are you, disgrace of every fool? Is this your fatwa, severed-handed one, that you enter and do not ask, Is there permission? Did you read such a license in the Wasit, or do you have this case in the Muhit?' He said, 'You are right; strike, since your hand has reached me. This is the recompense of one who broke away from companions.'

Updated 2026-06-30

Contributors are: