1Cademy - دفتر اول - بخش ۴۰ - عتاب کردن آتش را آن پادشاه جهود / Book One - Section 40

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر اول / Masnavi: Book One
دفتر اول - بخش ۳۸ - به سخن آمدن طفل درمیان آتش و تحریض کردن خلق را در افتادن بتش / Book One - Section 38 - The Child Speaking in the Midst of the Fire and Inciting the People to Fall into the Fire

Poem

دفتر اول - بخش ۴۰ - عتاب کردن آتش را آن پادشاه جهود / Book One - Section 40 - That Jewish King Reproaching the Fire

Original content

رو به آتش کرد شه «کای تندخو
آن جهان سوز طبیعی خوت کو؟

چون نمی‌سوزی چه شد خاصیتت؟
یا ز بخت ما دگر شد نیتت؟

می‌نبخشایی تو بر آتش‌پرست؛
آنک نپرستد ترا، او چون برست؟

هرگز ای آتش تو صابر نیستی
چون نسوزی؟ چیست؟ قادر نیستی؟

چشم‌بندست این عجب، یا هوش‌بند؟
چون نسوزاند چنین شعلهٔ بلند؟

جادوی کردت کسی یا سیمیاست؟
یا خلاف طبع تو از بخت ماست؟»

گفت آتش من همانم ای شمن
اندر آ تا تو ببینی تاب من

طبع من دیگر نگشت و عنصرم
تیغ حقم هم بدستوری برم

بر در خرگهٔ سگان ترکمان
چاپلوسی کرده پیش میهمان

ور بخرگه بگذرد بیگانه‌رو
حمله بیند از سگان شیرانه او

من ز سگ کم نیستم در بندگی
کم ز ترکی نیست حق در زندگی

آتش طبعت اگر غمگین کند
سوزش از امر ملیک دین کند

آتش طبعت اگر شادی دهد
اندرو شادی ملیک دین نهد

چونک غم‌بینی تو استغفار کن
غم بامر خالق آمد کار کن

چون بخواهد عین غم شادی شود
عین بند پای آزادی شود

باد و خاک و آب و آتش بنده‌اند
با من و تو مرده با حق زنده‌اند

پیش حق آتش همیشه در قیام
همچو عاشق روز و شب پیچان مدام

سنگ بر آهن زنی بیرون جهد
هم به امر حق قدم بیرون نهد

آهن و سنگ هوا بر هم مزن
کین دو می‌زایند همچون مرد و زن

سنگ و آهن خود سبب آمد ولیک
تو به بالاتر نگر ای مرد نیک

کین سبب را آن سبب آورد پیش
بی‌سبب کی شد سبب هرگز ز خویش

و آن سببها کانبیا را رهبرند
آن سببها زین سببها برترند

این سبب را آن سبب عامل کند
باز گاهی بی بر و عاطل کند

این سبب را محرم آمد عقلها
و آن سببهاراست محرم انبیا

این سبب چه بود بتازی گو رسن
اندرین چه این رسن آمد بفن

گردش چرخه رسن را علتست
چرخه گردان را ندیدن زلتست

این رسنهای سببها در جهان
هان و هان زین چرخ سرگردان مدان

تا نمانی صفر و سرگردان چو چرخ
تا نسوزی تو ز بی‌مغزی چو مرخ

باد آتش می‌شود از امر حق
هر دو سرمست آمدند از خمر حق

آب حلم و آتش خشم ای پسر
هم ز حق بینی چو بگشایی بصر

گر نبودی واقف از حق جان باد
فرق کی کردی میان قوم عاد

هود گرد مؤمنان خطی کشید
نرم می‌شد باد کانجا می‌رسید

هر که بیرون بود زان خط جمله را
پاره پاره می‌گسست اندر هوا

همچنین شیبان راعی می‌کشید
گرد بر گرد رمه خطی پدید

چون بجمعه می‌شد او وقت نماز
تا نیارد گرگ آنجا ترک‌تاز

هیچ گرگی در نرفتی اندر آن
گوسفندی هم نگشتی زان نشان

باد حرص گرگ و حرص گوسفند
دایرهٔ مرد خدا را بود بند

همچنین باد اجل با عارفان
نرم و خوش همچون نسیم یوسفان

آتش ابراهیم را دندان نزد
چون گزیدهٔ حق بُوَد چونش گَزَد

ز آتش شهوت نسوزد اهل دین
باقیان را برده تا قعر زمین

موج دریا چون بامر حق بتاخت
اهل موسی را ز قبطی وا شناخت

خاک قارون را چو فرمان در رسید
با زر و تختش به قعر خود کشید

آب و گل چون از دم عیسی چرید
بال و پر بگشاد مرغی شد پرید

هست تسبیحت بخار آب و گل
مرغ جنت شد ز نفخ صدق دل

کوه طور از نور موسی شد به رقص
صوفی کامل شد و رست او ز نقص

چه عجب گر کوه صوفی شد عزیز
جسم موسی از کلوخی بود نیز

English translation

The king turned toward the fire: "O fierce-tempered one, Where is that nature of yours that burns up the world?

Why do you not burn? What has become of your special property? Or has your intention changed because of our fortune?

You do not spare the fire-worshipper; How then did the one who does not worship you escape?

O fire, you have never been patient; Why do you not burn? What is it? Are you powerless?

Is this wonder an eye-binding spell or a mind-binding one? How does such a high flame not burn?

Has someone worked magic on you, or is it alchemy? Or is this contrary to your nature because of our fortune?"

The fire said: "I am the same, O shaman/idol-priest; Come in, so that you may see my heat.

My nature has not changed, nor my element; I am God's sword: I strike only by permission.

At the door of the Turkmen's tent, the dogs act ingratiatingly before the guest.

But if a stranger-faced person passes by the tent, he receives a lion-like attack from the dogs.

I am no less than a dog in servitude; God is no less than a Turk in living sovereignty.

If the fire of your nature makes you sorrowful, its burning does so by command of the King of religion.

If the fire of your nature gives joy, the King of religion places joy within it.

When you see sorrow, seek forgiveness; sorrow has come by the Creator's command: act.

When He wills, sorrow itself becomes joy; the very foot-shackle becomes freedom.

Wind and earth and water and fire are servants; with me and you they are dead, but with God they are alive.

Before God, fire is always standing in service, like a lover, twisting day and night without cease.

Strike stone on iron and a spark leaps out; it too sets its foot forth by God's command.

Do not strike the iron and stone of desire together at random, for these two give birth like man and woman.

Stone and iron are indeed causes, but look higher, O good man,

for that Cause brought this cause forward; when did a cause ever become a cause by itself, without cause?

And those causes that are guides to the prophets: those causes are higher than these causes.

That Cause makes this cause effective, and then at times makes it fruitless and idle.

Intellects are intimate with these causes, but the prophets are intimate with those causes.

What is this cause? In Arabic, say: rope; in this well, this rope is a device.

The turning of the pulley is the cause of the rope; not seeing the pulley-turner is error.

These ropes of causes in the world: beware, beware, do not think they come from this bewildered wheel.

So that you do not remain empty and bewildered like the wheel, so that you do not burn from pithlessness like markh wood.

Wind becomes fire by God's command; both are intoxicated with God's wine.

The water of forbearance and the fire of anger, O son, you will see both as from God when you open your sight.

If the soul of the wind were not aware of God, how would it have distinguished among the people of 'Ad?

Hud drew a line around the believers; the wind became gentle wherever it reached that place.

Whoever was outside that line, it tore all of them to pieces in the air.

Likewise Shayban the shepherd drew a visible line around the flock,

when he went to Friday prayer at the time of prayer, so that no wolf would make a raid there.

No wolf would enter within it, and no sheep would go out beyond that mark.

The wind of the wolf's greed and the sheep's greed was bound by the circle of the man of God.

Likewise the wind of death with the gnostics is soft and pleasant, like Joseph-like breezes.

Fire did not set its teeth in Abraham; when someone is chosen by God, how could it bite him?

The people of religion are not burned by the fire of lust; it has carried the rest down to the depth of the earth.

When the wave of the sea rushed by God's command, it distinguished Moses' people from the Copts.

When the command reached the earth concerning Qarun, it drew him, with his gold and throne, into its own depth.

When water and clay grazed on the breath of Jesus, it opened wings and feathers, became a bird, and flew.

Your glorification is vapor from water and clay; through the breath of a sincere heart it became a bird of paradise.

Mount Tur danced from Moses' light; it became a perfect Sufi and was freed from defect.

What wonder if the mountain became an honored Sufi? Moses' body too was from a clod of earth."

Updated 2026-05-17

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related

Learn After