1Cademy - دفتر سوم - بخش ۱۹۸ - تمثیل گریختن مؤمن و بی‌صبری او در بلا به اضطراب و بی‌قراری نخود و دیگر حوایج در جوش دیگ و بر دویدن تا بیرون جهند / Book Three - Section 198 - The Parable of the Believers Fleeing and His Impatience in Affliction, Likened to the Agitation and Restlessness of the Chickpea and Other Ingredients Boiling in the Pot and Leaping Up to Escape

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر سوم / Masnavi: Book Three

Poem

دفتر سوم - بخش ۱۹۸ - تمثیل گریختن مؤمن و بی‌صبری او در بلا به اضطراب و بی‌قراری نخود و دیگر حوایج در جوش دیگ و بر دویدن تا بیرون جهند / Book Three - Section 198 - The Parable of the Believer's Fleeing and His Impatience in Affliction, Likened to the Agitation and Restlessness of the Chickpea and Other Ingredients Boiling in the Pot and Leaping Up to Escape

Original content

بنگر اندر نخودی در دیگ چون
می جهد بالا چو شد ز آتش زبون

هر زمان نخود بر آید وقت جوش
بر سر دیگ و برآرد صد خروش

که چرا آتش به من در می زنی
چون خریدی چون نگونم می کنی

می زند کفلیز کدبانو که نی
خوش بجوش و بر مجه ز آتش کنی

زان نجوشانم که مکروه منی
بلکه تا گیری تو ذوق و چاشنی

تا غذی گردی بیامیزی بجان
بهرخواری نیستت این امتحان

آب می خوردی به بستان سبز و تر
بهراین آتش بدست آن آب خور

رحمتش سابق بدست از قهر زان
تا ز رحمت گردد اهل امتحان

رحمتش بر قهر از آن سابق شدست
تا که سرمایهٔ وجود آید بدست

زانکه بی لذت نروید لحم و پوست
چون نروید چه گدازد عشق دوست

زان تقاضا گر بیاید قهرها
تا کنی ایثار آن سرمایه را

باز لطف آید برای عذر او
که بکردی غسل و بر جستی ز جو

گوید ای نخود چریدی در بهار
رنج مهمان تو شد نیکوش دار

تا که مهمان باز گردد شکر ساز
پیش شه گوید ز ایثار تو باز

تا به جای نعمتت منعم رسد
جمله نعمتها برد بر تو حسد

من خلیلم تو پسر پیش بچک
سر بنه انی ارانی اذبحک

سر به پیش قهر نه دل بر قرار
تا ببرم حلقت اسمعیل وار

سر ببرم لیک این سر آن سریست
کز بریده گشتن و مردن بریست

لیک مقصود ازل تسلیم تست
ای مسلمان بایدت تسلیم جست

ای نخود می جوش اندر ابتلا
تا نه هستی و نه خود ماند ترا

اندر آن بستان اگر خندیده ای
تو گل بستان جان و دیده ای

گر جدا از باغ آب و گل شدی
لقمه گشتی اندر احیا آمدی

شو غذی و قوت و اندیشه ها
شیر بودی شیر شو در بیشه ها

از صفاتش رسته ای والله نخست
در صفاتش باز رو چالاک و چست

ز ابر و خورشید و ز گردون آمدی
پس شدی اوصاف و گردون بر شدی

آمدی در صورت باران و تاب
می روی اندر صفات مستطاب

جزو شید و ابر و انجمها بدی
نفس و فعل و قول و فکرتها شدی

هستی حیوان شد از مرگ نبات
راست آمد اقتلونی یا ثقات

چون چنین بردیست ما را بعد مات
راست آمد ان فی قتلی حیات

فعل و قول و صدق شد قوت ملک
تا بدین معراج شد سوی فلک

آنچنان کان طعمه شد قوت بشر
از جمادی بر شد و شد جانور

این سخن را ترجمهٔ پهناوری
گفته آید در مقام دیگری

کاروان دایم ز گردون می رسد
تا تجارت می کند وا می رود

پس برو شیرین و خوش با اختیار
نه بتلخی و کراهت دزدوار

زان حدیث تلخ می گویم ترا
تا ز تلخیها فرو شویم ترا

ز آب سرد انگور افسرده رهد
سردی و افسردگی بیرون نهد

تو ز تلخی چونک دل پر خون شوی
پس ز تلخیها همه بیرون روی

English translation

Look at a chickpea in the pot, how it leaps upward when subdued by the fire.

Every moment the chickpea rises at the boil to the rim of the pot and raises a hundred cries:

"Why do you set fire to me? Since you bought me, why do you turn me upside down?"

The mistress of the house strikes with her ladle: "No! Boil well and do not leap away from the fire's work.

I do not boil you because you are hateful to me, but so that you may acquire taste and savor,

So that you become nourishment and mingle with the soul— this trial is not for your humiliation.

You drank water in the green and verdant garden— that water-drinking was for the sake of this fire.

His mercy precedes His wrath for this reason: so that through mercy, the people of trial may come to be.

His mercy precedes His wrath for this reason: so that the capital of existence may be obtained.

For without pleasure, flesh and skin do not grow— if they do not grow, what will the Friend's love melt?

From that demand, if wraths come, it is so that you may sacrifice that capital.

Again, grace comes as excuse for it, saying: 'You performed ablution and leapt out of the stream.'

It says: 'O chickpea, you grazed in spring— suffering has become your guest; receive it well,

So that when the guest returns, it will give thanks, and speak before the King of your self-sacrifice,

So that in place of your blessing, the Bestower of blessings may arrive, and all blessings may envy you.'

'I am Khalīl, you are the son—come forward a little; lay your head down: "Verily I see in vision that I sacrifice thee."

Lay your head before wrath, keep your heart steadfast, so that I may cut your throat in the manner of Ismā'īl.

I will cut your head—but this head is that kind of head that is free from being severed and from dying.

But the eternal purpose is your surrender— O Muslim, you must seek taslīm.'

O chickpea, boil in tribulation until neither existence nor self remains to you.

If you blossomed in that garden, you are the rose of the garden of soul and vision.

If you were separated from the garden of water and clay, you became a morsel and entered into life.

Become nourishment and strength and thoughts— you were milk; become a lion in the forests.

You grew first from His attributes, by God— return into His attributes, agile and swift.

You came from cloud and sun and the heavens; then you became attributes and ascended to the heavens.

You came in the form of rain and warmth— you go into praiseworthy attributes.

You were part of sun and cloud and stars; you became breath and deed and word and thoughts.

The existence of the animal came from the death of the plant— true indeed is: 'Kill me, O trustworthy ones.'

Since such is our prize after death, true indeed is: 'Verily in my slaying is life.'

Deed and word and truthfulness became the nourishment of the angel, so that by this, the mi'rāj was made toward the heavens—

Just as that food became nourishment for the human: from the mineral it rose and became animal.

A broad exposition of this speech shall be given in another place.

The caravan constantly arrives from the heavens, conducts its trade, and returns.

So go sweetly and gladly, with free will, not bitterly and reluctantly, like a thief.

I speak these bitter words to you so that I may wash you clean of bitternesses.

By cold water, the frozen grape is freed— it casts out its coldness and frozenness.

When you, through bitterness, fill your heart with blood, you will pass beyond all bitternesses entirely.

Updated 2026-06-30

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related

Learn After