1Cademy - دفتر سوم - بخش ۲۲۶ - با خویش آمدن عاشق بیهوش و روی آوردن به ثنا و شکر معشوق / Book Three - Section 226 - The Unconscious Lover Coming to Himself and Turning to Praise and Thank the Beloved

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر سوم / Masnavi: Book Three
دفتر سوم - بخش ۲۲۵ - نواختن معشوق عاشق بیهوش را تا به هوش باز آید / Book Three - Section 225 - The Beloved Caressing the Unconscious Lover Until He Returns to Consciousness

Poem

دفتر سوم - بخش ۲۲۶ - با خویش آمدن عاشق بیهوش و روی آوردن به ثنا و شکر معشوق / Book Three - Section 226 - The Unconscious Lover Coming to Himself and Turning to Praise and Thank the Beloved

Original content

گفت ای عنقای حق جان را مطاف
شکر که باز آمدی زان کوه قاف

ای سرافیل قیامتگاه عشق
ای تو عشق عشق و ای دلخواه عشق

اولین خلعت که خواهی دادنم
گوش خواهم که نهی بر روزنم

گرچه می‌دانی بصفوت حال من
بنده‌پرور گوش کن اقوال من

صد هزاران بار ای صدر فرید
ز آرزوی گوش تو هوشم پرید

آن سمیعی تو وان اصغای تو
و آن تبسمهای جان‌افزای تو

آن بنوشیدن کم و بیش مرا
عشوهٔ جان بداندیش مرا

قلبهای من که آن معلوم تست
بس پذیرفتی تو چون نقد درست

بهر گستاخی شوخ غره‌ای
حلمها در پیش حلمت ذره‌ای

اولا بشنو که چون ماندم ز شست
اول و آخر ز پیش من بجست

ثانیا بشنو تو ای صدر ودود
که بسی جستم ترا ثانی نبود

ثالثا تا از تو بیرون رفته‌ام
گوییا ثالث ثلاثه گفته‌ام

رابعا چون سوخت ما را مزرعه
می ندانم خامسه از رابعه

هر کجا یابی تو خون بر خاکها
پی بری باشد یقین از چشم ما

گفت من رعدست و این بانگ و حنین
ز ابر خواهد تا ببارد بر زمین

من میان گفت و گریه می‌تنم
یا بگریم یا بگویم چون کنم

گر بگویم فوت می‌گردد بکا
ور نگویم چون کنم شکر و ثنا

می‌فتد از دیده خون دل شها
بین چه افتادست از دیده مرا

این بگفت و گریه در شد آن نحیف
که برو بگریست هم دون هم شریف

از دلش چندان بر آمد های هوی
حلقه کرد اهل بخارا گرد اوی

خیره گویان خیره گریان خیره‌خند
مرد و زن خرد و کلان حیران شدند

شهر هم هم‌رنگ او شد اشک ریز
مرد و زن درهم شده چون رستخیز

آسمان می‌گفت آن دم با زمین
گر قیامت را ندیدستی ببین

عقل حیران که چه عشق است و چه حال
تا فراق او عجب‌تر یا وصال

چرخ بر خوانده قیامت‌نامه را
تا مجره بر دریده جامه را

با دو عالم عشق را بیگانگی
اندرو هفتاد و دو دیوانگی

سخت پنهانست و پیدا حیرتش
جان سلطانان جان در حسرتش

غیر هفتاد و دو ملت کیش او
تخت شاهان تخته‌بندی پیش او

مطرب عشق این زند وقت سماع
بندگی بند و خداوندی صداع

پس چه باشد عشق دریای عدم
در شکسته عقل را آنجا قدم

بندگی و سلطنت معلوم شد
زین دو پرده عاشقی مکتوم شد

کاشکی هستی زبانی داشتی
تا ز هستان پرده‌ها برداشتی

هر چه گویی ای دم هستی از آن
پردهٔ دیگر برو بستی بدان

آفت ادراک آن قالست و حال
خون بخون شستن محالست و محال

من چو با سوداییانش محرمم
روز و شب اندر قفس در می‌دمم

سخت مست و بی‌خود و آشفته‌ای
دوش ای جان بر چه پهلو خفته‌ای

هان و هان هش دار بر ناری دمی
اولا بر جه طلب کن محرمی

عاشق و مستی و بگشاده زبان
الله الله اشتری بر ناودان

چون ز راز و ناز او گوید زبان
یا جمیل الستر خواند آسمان

ستر چه در پشم و پنبه آذرست
تا همی‌پوشیش او پیداترست

چون بکوشم تا سرش پنهان کنم
سر بر آرد چون علم کاینک منم

رغم انفم گیردم او هر دو گوش
کای مدمغ چونش می‌پوشی بپوش

گویمش رو گرچه بر جوشیده‌ای
همچو جان پیدایی و پوشیده‌ای

گوید او محبوس خنبست این تنم
چون می اندر بزم خنبک می‌زنم

گویمش زان پیش که گردی گرو
تا نیاید آفت مستی برو

گوید از جام لطیف‌آشام من
یار روزم تا نماز شام من

چون بیاید شام و دزدد جام من
گویمش وا ده که نامد شام من

زان عرب بنهاد نام می مدام
زانک سیری نیست می‌خور را مدام

عشق جوشد بادهٔ تحقیق را
او بود ساقی نهان صدیق را

چون بجویی تو بتوفیق حسن
باده آب جان بود ابریق تن

چون بیفزاید می توفیق را
قوت می بشکند ابریق را

آب گردد ساقی و هم مست آب
چون مگو والله اعلم بالصواب

پرتو ساقیست کاندر شیره رفت
شیره بر جوشید و رقصان گشت و زفت

اندرین معنی بپرس آن خیره را
که چنین کی دیده بودی شیره را

بی تفکر پیش هر داننده هست
آنک با شوریده شوراننده هست

English translation

He said: O 'Anqā of God, around whom souls circle, thanks that you have returned from that Mount Qāf.

O Isrāfīl of Love's resurrection-ground, O you who are the Love of Love, and the heart's desire of Love.

The first robe of honor you wish to bestow on me — I ask that you lay your ear to my window.

Though you know my state with perfect clarity, O nurturer of servants, listen to my words.

A hundred thousand times, O peerless chief, my senses fled from longing for your ear.

Your hearing and your attentive listening, and those soul-enhancing smiles of yours —

that drinking in of my words, little or much, was the enticement of my ill-thinking soul.

My counterfeit coins — well known to you — you often accepted as genuine currency.

For the sake of an impudent, bold shamelessness, all forbearances before your forbearance are but a mote.

First, hear how I fell away from the hook — the first and the last fled from before me.

Second, hear, O loving chief — I sought you much; there was no second to you.

Third: since I have gone out from you, it is as if I have said "the third of three."

Fourth: since our field was burned, I cannot tell the fifth from the fourth.

Wherever you find blood upon the dust, know for certain it is a trace from our eyes.

He said: I am thunder, and this cry and lamentation — the cloud wishes to rain upon the earth.

I am spinning between speech and weeping — shall I weep, or shall I speak? What shall I do?

If I speak, the weeping is lost, and if I do not speak, how can I offer thanks and praise?

Blood of the heart is falling from the eye, O King — see what has fallen from my eye.

He said this, and tears came to that frail one, so that over him wept both the lowly and the noble.

From his heart such wailing arose, the people of Bukhara formed a circle around him.

Bewildered in speech, bewildered in weeping, bewildered in laughter — men and women, young and old, all stood amazed.

The whole city too became like him, shedding tears, men and women mingled together like the Resurrection.

The sky was saying to the earth at that moment: "If you have not seen the Resurrection, look now."

The intellect bewildered: what is love and what is this state? Which is more wondrous — his separation or his union?

The sphere has recited the scroll of the Resurrection, so that the Milky Way has torn its garment.

Love is a stranger to both worlds; within it are seventy-two kinds of madness.

It is deeply hidden, yet its bewilderment is manifest — the souls of the sultans of souls are in longing for it.

Its creed is other than the seventy-two sects; the thrones of kings are mere planks before it.

The minstrel of Love strikes this chord at the time of samā': "Servitude is a fetter and lordship is headache."

So what is Love? The Sea of Non-being — intellect's foot stepped there and was broken.

Servitude and sovereignty became known; from these two veils, love-passion was hidden.

Would that Being had a tongue, so that it might lift the veils from beings.

Whatever you say, O breath — that comes from Being — you have by that fastened another veil over it.

The bane of perception is form and state — washing blood with blood is impossible, utterly impossible.

Since I am intimate with its madmen, day and night I breathe within the cage.

Deeply drunk, beside yourself, and distressed — last night, O soul, on which side did you sleep?

Heed! Heed! Keep your wits — blow not upon fire! First, leap up and seek an intimate confidant.

You are a lover and drunk, with tongue set free — God! God! A camel on a drainpipe!

When the tongue speaks of his secret and coquetry, the sky calls out: "O Beautiful Concealer!"

What concealment? It is fire in wool and cotton — the more he covers it, the more manifest it becomes.

When I strive to hide its secret, it raises its head like a banner: "Here I am!"

Despite my reluctance, it seizes both my ears, saying: "O befuddled one, how do you cover it? Cover it then!"

I say to it: "Go! Although you have overflowed, like the soul, you are manifest and yet hidden."

It says: "My body is imprisoned in the jar — like wine at a feast, I tap the little drum."

I say to it: "Before you become pledged, go, so that the harm of drunkenness does not come upon it."

It says: "From my cup of refined drinking, a companion of my day until my evening prayer."

When evening comes and steals my cup, I say to it: "Give it back, for my evening has not yet come."

For that reason the Arab gave wine the name mudām — because the wine-drinker is never satisfied, always.

Love causes the wine of true realization to boil; it is the hidden cup-bearer of the sincere one (Ṣiddīq).

When you seek with the grace of God's beauty, the wine is the water of the soul, and the body is the ewer.

When the wine increases grace, the strength of the wine breaks the ewer.

The cup-bearer becomes water, and the drunk too becomes water — how? Do not say! "God knows best what is right."

It is the cup-bearer's radiance that entered the grape-juice; the grape-juice boiled, began to dance, and grew potent.

In this meaning, ask that bewildered one: "When had you ever seen grape-juice like this?"

Without reflection, before every knower there exists that which stirs the one who is already stirred.

Updated 2026-05-16

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn After

دفتر سوم - بخش ۲۲۷ - حکایت عاشقی دراز هجرانی بسیار امتحانی / Book Three - Section 227 - The Tale of a Lover of Long Separation and Much Trial

Learn Before

Original content

English translation

Related

Learn After