1Cademy - دفتر سوم - بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را / Book Three - Section 166

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر سوم / Masnavi: Book Three
دفتر سوم - بخش ۱۶۵ - در آمدن حمزه رضی الله عنه در جنگ بی زره / Book Three — Section 165 — On Hamza (may God be pleased with him) entering battle without armor

Poem

دفتر سوم - بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را / Book Three - Section 166 - Hamza's Answer to the People

Original content

گفت حمزه چونک بودم من جوان
مرگ می دیدم وداع این جهان

سوی مردن کس به رغبت کی رود
پیش اژدرها برهنه کی شود

لیک از نور محمد من کنون
نیستم این شهر فانی را زبون

از برون حس لشکرگاه شاه
پر همی بینم ز نور حق سپاه

خیمه در خیمه طناب اندر طناب
شکر آنک کرد بیدارم ز خواب

آنک مردن پیش چشمش تهلکه ست
امر لا تلقوا بگیرد او به دست

و آنک مردن پیش او شد فتح باب
سارعوا آید مرورا در خطاب

الحذر ای مرگ بینان بارعوا
العجل ای حشربینان سارعوا

الصلا ای لطف بینان افرحوا
البلا ای قهربینان اترحوا

هر که یوسف دید جان کردش فدی
هر که گرگش دید برگشت از هدی

مرگ هر یک ای پسر همرنگ اوست
پیش دشمن دشمن و بر دوست دوست

پیش ترک آیینه را خوش رنگی است
پیش زنگی آینه هم زنگی است

آنک می ترسی ز مرگ اندر فرار
آن ز خود ترسانی ای جان هوش دار

روی زشت تست نه رخسار مرگ
جان تو همچون درخت و مرگ برگ

از تو رسته ست ار نکوی ست ار بدست
ناخوش و خوش، هر ضمیر ت، از خودست

گر به «خار»ی خسته ای، خود کشته ای
ور «حریر» و «قز» دری، خود رشته ای

دانک نبود فعل همرنگ جزا
هیچ خدمت نیست همرنگ عطا

مزد مزدوران نمی ماند به کار
کان عرض وین جوهر ست و پایدار

آن همه سختی و زورست و عرق
وین همه سیم است و زر ست و طبق

گر ترا آید ز جایی تهمتی
کرد مظلومت دعا در محنتی

تو همی گویی که من آزاده ام
بر کسی من تهمتی ننهاده ام

تو گناهی کرده ای شکل دگر
دانه کشتی ، دانه کی ماند به بر ؟

او زنا کرد و جزا صد چوب بود
گوید او «من کی زدم کس را به عود ؟ »

نه جزای آن زنا بود این بلا ؟
چوب کی ماند زنا را در خلا ؟

مار کی ماند عصا را ای کلیم
درد کی ماند دوا را ای حکیم

تو به جای آن عصا آب منی
چون بیفکندی شد آن شخص سنی

یار شد یا مار شد آن آب تو
زان عصا چونست این اعجاب تو

هیچ ماند آب آن فرزند را ؟
هیچ ماند نیشکر مر قند را ؟

چون سجودی یا رکوعی مرد کشت
شد در آن عالم سجود او بهشت

چونک پرید از دهانش حمد حق
مرغ جنت ساختش رب الفلق

حمد و تسبیحت نماند مرغ را
گرچه نطفهٔ مرغ بادست و هوا

چون ز دستت رست ایثار و زکات
گشت این دست آن طرف نخل و نبات

آب صبرت جوی آب خلد شد
جوی شیر خلد مهر تست و ود

ذوق طاعت گشت جوی انگبین
مستی و شوق تو جوی خمر بین

این سبب ها آن اثر ها را نماند
کس نداند چونش جای آن نشاند

این سبب ها چون به فرمان تو بود
چار جو هم مر ترا فرمان نمود

هر طرف خواهی روانش می کنی
آن صفت چون بد چنانش می کنی

چون منی تو که در فرمان تست
نسل آن در امر تو آیند چست

می دود بر امر تو فرزند نو
که منم جزوت که کردی اش گرو

آن صفت در امر تو بود این جهان
هم در امر تست آن جوها روان

آن درختان مر ترا فرمان برند
کان درختان از صفاتت با برند

چون به امر تست اینجا این صفات
پس در امر تست آنجا آن جزات

چون ز دستت زخم بر مظلوم رست
آن درختی گشت ازو زقوم رست

چون ز خشم آتش تو در دل ها زدی
مایهٔ نار جهنم آمدی

آتشت اینجا چو آدم سوز بود
آنچ از وی زاد مرد افروز بود

آتش تو قصد مردم می کند
نار کز وی زاد بر مردم زند

آن سخن های چو مار و کزدمت
مار و کزدم گشت و می گیرد دمت

اولیا را داشتی در انتظار
انتظار رستخیز ت گشت یار

وعدهٔ فردا و پس فردای تو
انتظار حشرت آمد وای تو

منتظر مانی در آن روز دراز
در حساب و آفتاب جان گداز

که آسمان را منتظر می داشتی
تخم «فردا ره روم » می کاشتی

خشم تو تخم سعیر دوزخ است
هین بکش این دوزخت را کاین فخ است

کشتن این نار نبود جز به نور
نورک اطفا نارنا نحن الشکور

گر تو بی نوری کنی حلمی بدست
آتشت زنده ست و در خاکستر ست

آن تکلف باشد و روپوش هین
نار را نکشد به غیر نور دین

تا نبینی نور دین آمن مباش
که آتش پنهان شود یک روز فاش

نور آبی دان و هم در آب چفس
چونک داری آب از آتش مترس

آب آتش را کشد کآتش به خو
می بسوزد نسل و فرزندان او

سوی آن مرغابیان رو روز چند
تا ترا در آب حیوانی کشند

مرغ خاکی مرغ آبی هم تنند
لیک ضدانند آب و روغنند

هر یکی مر اصل خود را بنده اند
احتیاطی کن به هم ماننده اند

همچنانک وسوسه و وحی الست
هر دو معقولند لیکن فرق هست

هر دو دلالان بازار ضمیر
رخت ها را می ستایند ای امیر

گر تو صراف دلی فکرت شناس
فرق کن سر دو فکر چون نخاس

ور ندانی این دو فکرت از گمان
لا خلابه گوی و مشتاب و مران

English translation

Hamza said: "When I was young,\nI saw death as bidding farewell to this world.\nWho goes willingly toward death?\nWho stands naked before a dragon?\nBut now, by the light of Muhammad,\nI am not subdued by this perishable city.\nBeyond the senses, the King's encampment\nI see filled full with the army of God's light.\nTent within tent, rope upon rope—\nThanks to Him who awakened me from sleep.\n\nHe for whom death appears as destruction (tahluka) before his eyes\nclutches the command 'Cast not [yourselves into destruction]' (lā tulqū).\nAnd he for whom death has become the opening of a gate—\n'Hasten!' (sāri'ū) comes to him in address.\n\n'Caution!' — O you who see death, be afraid!\n'Haste!' — O you who see the Resurrection, hasten!\n'Come to the feast!' — O you who see grace, rejoice!\n'Affliction!' — O you who see wrath, grieve!\n\nWhoever saw Joseph gave his soul for him;\nwhoever saw the wolf turned away from guidance.\nDeath for each one, O son, bears his color:\nbefore an enemy it is an enemy, to a friend it is a friend.\n\nBefore a Turk the mirror has a fair complexion;\nbefore a Zanj the mirror too is Zanj.\nWhat you fear in fleeing from death—\nyou are frightening yourself, O soul, be aware!\n\nThe ugly face is yours, not death's countenance;\nyour soul is like a tree, and death is the leaf.\nIt has grown from you, whether good or bad;\npleasant or unpleasant, every inward state is from yourself.\n\nIf you are wounded by a thorn, you yourself planted it;\nif you wear silk and brocade, you yourself spun it.\nKnow that action is not the same color as recompense;\nno service is the same color as its gift.\n\nThe wages of laborers do not resemble the work:\nthat is accident ('araḍ), while this is substance (jawhar) and enduring.\nThat is all hardship and exertion and sweat,\nwhile this is all silver and gold and laden trays.\n\nIf a false accusation comes to you from somewhere,\nit is because your oppressed one prayed against you in his misery.\nYou say: 'I am free of fault;\nI have laid no false charge upon anyone.'\n\nYou committed a sin in another form;\nyou sowed a seed — how does a seed resemble its fruit?\nHe committed fornication and the penalty was a hundred lashes;\nhe says: 'When did I ever beat anyone with a stick?'\n\nWas not this affliction the recompense for that fornication?\nHow does the lash resemble fornication in the unseen?\nHow does a serpent resemble a staff, O Kalīm (Moses)?\nHow does pain resemble medicine, O physician?\n\nYou, in place of that staff, cast seed-water;\nwhen you cast it, that person became a being of worth.\nDid that water of yours become a friend or a serpent?\nWhy then is your wonder at that staff?\n\nDoes water at all resemble that child?\nDoes sugarcane at all resemble sugar?\nWhen a man sowed a prostration (sujūd) or a bowing (rukū'),\nin that world his prostration became Paradise.\n\nWhen praise of God flew from his mouth,\nthe Lord of the Dawn (rabb al-falaq) made it a bird of Paradise.\nYour praise and glorification do not resemble the bird,\nalthough the seed of the bird is air and breath.\n\nWhen sacrifice (īthār) and almsgiving (zakāt) grew from your hand,\nthis hand became a palm-tree and vegetation on that side.\nThe water of your patience became a stream of Paradise's water;\nthe stream of milk in Paradise is your love and affection.\n\nThe pleasure of your obedience became a stream of honey;\nbehold your intoxication and longing as a stream of wine.\nThese causes do not resemble those effects;\nno one knows how one is placed in the seat of the other.\n\nSince these causes were under your command,\nthose four streams also obeyed your command.\nYou direct them in whatever direction you wish;\nas that quality was, so you make it.\n\nSince the sperm (manī) is under your command,\nits offspring will come swiftly under your command.\nThe new child runs at your command,\nsaying: 'I am your part that you pledged.'\n\nThat quality was under your command in this world;\nthose streams too flow under your command.\nThose trees obey you,\nfor those trees bear fruit from your qualities.\n\nSince here these qualities are under your command,\nthere your recompenses are also under your command.\nWhen a blow grew from your hand upon the oppressed,\nthat became a tree — the zaqqūm grew from it.\n\nWhen from your wrath you kindled fire in hearts,\nyou became the fuel of Hell's fire.\nYour fire here was a burner of human beings;\nwhat was born from it is a kindler of human beings.\n\nYour fire here targets people;\nthe hellfire born from it strikes at people.\nThose words of yours, like serpents and scorpions,\nbecame serpents and scorpions and seize your breath.\n\nYou kept the saints in waiting;\nthe waiting of the Resurrection has become your companion.\nYour promise of 'tomorrow' and 'the day after tomorrow'\nhas become the wait at the Gathering — woe to you!\n\nYou will remain waiting on that long day,\nin the reckoning beneath the soul-consuming sun.\nFor you kept the heavens waiting,\nsowing the seed of 'tomorrow I will travel the path.'\n\nYour wrath is the seed of the blazing Hell (sa'īr);\nbeware, extinguish this hellfire of yours, for this is the ember.\nExtinguishing this fire is only by light;\n'Your light extinguishes our fire — We are the Grateful.'\n\nIf without light you practice forbearance by effort,\nyour fire is alive and smoldering under the ashes.\nThat is affectation and concealment — beware!\nNothing extinguishes fire but the light of religion.\n\nUntil you see the light of religion, be not secure,\nfor the hidden fire will one day be made manifest.\nKnow the light as water, and plunge yourself into water;\nwhen you have water, fear not the fire.\n\nWater extinguishes fire, for fire by its nature\nburns up the offspring and progeny of water.\nGo for some days toward those water-birds,\nso that they may draw you into the Water of Life.\n\nThe land-bird and the water-bird are alike in body,\nbut they are opposites — they are as water and oil.\nEach one is a servant to its own origin;\nbe cautious — they resemble each other.\n\nJust as temptation (waswasa) and the divine inspiration of the Covenant (waḥy-i alast)\nare both rational, yet there is a difference between them.\nBoth are brokers in the market of the inward;\nthey praise their wares, O prince.\n\nIf you are a money-changer of the heart, discern the thought;\ndistinguish the secret of the two thoughts like a slave-dealer.\nAnd if you cannot tell these two thoughts from conjecture,\nsay 'lā khilābata' (no deceit), do not hasten, and do not proceed.

Updated 2026-06-30

Contributors are:

Who are from:

References