1Cademy - دفتر سوم - بخش ۱۰۲ - دعا و شفاعت دقوقی در خلاص کشتی / Book Three - Section 102 - The prayer and intercession of Daquqi in saving the ship

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر سوم / Masnavi: Book Three
دفتر سوم - بخش ۱۰۰ - شنیدن دقوقی در میان نماز افغان آن کشتی کی غرق خواست شدن / Book Three - Section 100 - Daquqi Hearing Amidst Prayer the Wailing of That Ship Which Was About to Sink

Poem

دفتر سوم - بخش ۱۰۲ - دعا و شفاعت دقوقی در خلاص کشتی / Book Three - Section 102 - The prayer and intercession of Daquqi in saving the ship

Original content

چون دقوقی آن قیامت را بدید
رحم او جوشید و اشک او دوید

گفت یا رب منگر اندر فعلشان
دستشان گیر ای شه نیکو نشان

خوش سلامتشان به ساحل باز بر
ای رسیده دست تو در بحر و بر

ای کریم و ای رحیم سرمدی
در گذار از بدسگالان این بدی

ای بداده رایگان صد چشم و گوش
بی ز رشوت بخش کرده عقل و هوش

پیش از استحقاق بخشیده عطا
دیده از ما جمله کفران و خطا

ای عظیم از ما گناهان عظیم
تو توانی عفو کردن در حریم

ما ز آز و حرص خود را سوختیم
وین دعا را هم ز تو آموختیم

حرمت آن که دعا آموختی
در چنین ظلمت چراغ افروختی

همچنین می رفت بر لفظش دعا
آن زمان چون مادران با وفا

اشک می رفت از دو چشمش و آن دعا
بی خود از وی می بر آمد بر سما

آن دعای بی خودان خود دیگرست
آن دعا زو نیست گفت داورست

آن دعا حق می کند چون او فناست
آن دعا و آن اجابت از خداست

واسطهٔ مخلوق نه اندر میان
بی خبر زان لابه کردن جسم و جان

بندگان حق رحیم و بردبار
خوی حق دارند در اصلاح کار

مهربان بی رشوتان یاری گران
در مقام سخت و در روز گران

هین بجو این قوم را ای مبتلا
هین غنیمت دارشان پیش از بلا

رست کشتی از دم آن پهلوان
واهل کشتی را به جهد خود گمان

که مگر بازوی ایشان در حذر
بر هدف انداخت تیری از هنر

پا رهاند روبهان را در شکار
و آن ز دم دانند روباهان غرار

عشقها با دم خود بازند کین
می رهاند جان ما را در کمین

روبها پا را نگه دار از کلوخ
پا چو نبود دم چه سود ای چشم شوخ

ما چو روباهان و پای ما کرام
می رهاندمان ز صدگون انتقام

حیلهٔ باریک ما چون دم ماست
عشقها بازیم با دم چپ و راست

دم بجنبانیم ز استدلال و مکر
تا که حیران ماند از ما زید و بکر

طالب حیرانی خلقان شدیم
دست طمع اندر الوهیت زدیم

تا بافسون مالک دلها شویم
این نمی بینیم ما کاندر گویم

در گوی و در چهی ای قلتبان
دست وا دار از سبال دیگران

چون به بستانی رسی زیبا و خوش
بعد از آن دامان خلقان گیر و کش

ای مقیم حبس چار و پنج و شش
نغز جایی دیگران را هم بکش

ای چو خربنده حریف کون خر
بوسه گاهی یافتی ما را ببر

چون ندادت بندگی دوست دست
میل شاهی از کجاات خاستست

در هوای آنک گویندت زهی
بسته ای در گردن جانت زهی

روبها این دم حیلت را بهل
وقف کن دل بر خداوندان دل

در پناه شیر، کم ناید کباب
روبها تو سوی جیفه کم شتاب

تو دلا منظور حق آنگه شوی
که چو جزوی سوی کل خود روی

حق همی گوید نظرمان در دلست
نیست بر صورت که آن آب و گلست

تو همی گویی مرا دل نیز هست
دل فراز عرش باشد نی به پست

در گل تیره یقین هم آب هست
لیک زان آبت نشاید آب دست

زان که گر آبست مغلوب گلست
پس دل خود را مگو کین هم دلست

آن دلی کز آسمانها برترست
آن دل ابدال یا پیغامبرست

پاک گشته آن ز گل صافی شده
در فزونی آمده وافی شده

ترک گل کرده سوی بحر آمده
رسته از زندان گل بحری شده

آب ما محبوس گل ماندست هین
بحر رحمت جذب کن ما را ز طین

بحر گوید من تورا در خود کشم
لیک می لافی که من آب خوشم

لاف تو محروم می دارد تورا
ترک آن پنداشت کن در من درآ

آب گل خواهد که در دریا رود
گل گرفته پای آب و می کشد

گر رهاند پای خود از دست گل
گل بماند خشک و او شد مستقل

آن کشیدن چیست از گل آب را
جذب تو نقل و شراب ناب را

همچنین هر شهوتی اندر جهان
خواه مال و خواه جاه و خواه نان

هر یکی زینها تورا مستی کند
چون نیابی آن خمارت می زند

این خمار غم دلیل آن شدست
که بدان مفقود، مستی ات بدست

جز به اندازهٔ ضرورت زین مگیر
تا نگردد غالب و بر تو امیر

سر کشیدی تو که من صاحب دلم
حاجت غیری ندارم واصلم

آنچنانک آب در گل سر کشد
که منم آب و چرا جویم مدد

دل تو این آلوده را پنداشتی
لاجرم دل ز اهل دل برداشتی

خود روا داری که آن دل باشد این
کو بود در عشق شیر و انگبین

لطف شیر و انگبین عکس دلست
هر خوشی را آن خوش از دل حاصلست

پس بود دل جوهر و عالم عرض
سایهٔ دل چون بود دل را غرض؟

آن دلی کو عاشق مالست و جاه
یا زبون این گل و آب سیاه

یا خیالاتی که در ظلمات او
می پرستدشان برای گفت و گو

دل نباشد غیر آن دریای نور
دل نظرگاه خدا وانگاه کور

نه دل اندر صد هزاران خاص و عام
در یکی باشد کدامست آن کدام

ریزهٔ دل را بهل دل را بجو
تا شود آن ریزه چون کوهی ازو

دل محیطست اندرین خطهٔ وجود
زر همی افشاند از احسان و جود

از سلام حق سلامیها نثار
می کند بر اهل عالم اختیار

هر که را دامن درستست و معد
آن نثار دل بر آنکس می رسد

دامن تو آن نیازست و حضور
هین منه در دامن آن سنگ فجور

تا ندرد دامنت زان سنگها
تا بدانی نقد را از رنگها

سنگ پر کردی تو دامن از جهان
هم ز سنگ سیم و زر چون کودکان

از خیال سیم و زر چون زر نبود
دامن صدقت درید و غم فزود

کی نماید کودکان را سنگ، سنگ
تا نگیرد عقل دامنشان به چنگ

پیر، عقل آمد نه آن موی سپید
مو نمی گنجد درین بخت و امید

English translation

When Daqūqī saw that resurrection-like calamity, his compassion boiled up and his tears ran. He said: “O Lord, do not look at their deeds; take their hands, O king of fair sign. Bring them safely back to the shore, O You whose hand reaches sea and land. O Generous, O eternally Merciful, pass over this evil from these evil-minded ones. O You who freely gave a hundred eyes and ears, who bestowed reason and awareness without bribe, who granted gifts before any desert, having seen from us all ingratitude and error. O Great One, great sins are from us; You can pardon in the sanctuary. We have burned ourselves through greed and avarice, and this prayer too we learned from You. By the sanctity of Your teaching prayer, by which You lit a lamp in such darkness.” Thus prayer kept going on his tongue then, like faithful mothers. Tears ran from his two eyes, and that prayer rose from him to heaven in selflessness. The prayer of the selfless is itself another thing; that prayer is not from him, it is the Judge’s speech. God makes that prayer, since he is annihilated; that prayer and that answer are from God. No created intermediary is in between; body and soul are unaware of that pleading. God’s servants are compassionate and forbearing; in setting things right they have God’s character. Kind, unbribed helpers in the hard station and the heavy day. Come, seek these people, O afflicted one; come, count them as treasure before calamity. The ship was saved by the breath of that champion, while the people of the ship supposed it was by their own effort, as if their own arm, in precaution, had shot a skillful arrow to the target. The foot saves foxes in the hunt, and those deceptive foxes think it comes from the tail. They fall in love with their own tail, saying, “This is saving our life in ambush.” O fox, guard the foot from the clod; if there is no foot, what use is the tail, O impudent-eyed one? We are like foxes, and our foot is the noble saints; they save us from a hundred kinds of vengeance. Our fine trickery is like our tail; we play our loves with the tail to left and right. We wag the tail with argument and craft so that Zayd and Bakr may be bewildered by us. We have become seekers of people’s bewilderment; we have stretched the hand of greed toward divinity, so that by spells we may become masters of hearts. We do not see that we are in a pit and hollow. In a hollow and in a pit, O base fellow, let go of other people’s mustaches. When you reach a beautiful, pleasant garden, then seize people’s skirts and pull them there. O resident of the prison of four and five and six, when you find a fine place, pull others there too. O you who, like a donkey-driver, are companion of a donkey’s rear, if you have found a kissing-place, bring us there. Since servanthood to the Friend has not come into your hand, whence has desire for kingship risen in you? In the hope that they will say “well done” to you, you have tied a noose around your soul’s neck. O fox, leave this tail of cunning; devote the heart to the lords of the heart. In the lion’s protection roast meat does not run short; O fox, hurry less toward carrion. O heart, you become God’s object of regard only when, like a part, you go toward your whole. God says, “Our gaze is on the heart, not on the form, for that is water and clay.” You say, “I too have a heart”; the heart is above the Throne, not below. In dark clay there is certainly water too, but that water is not fit for ablution, because if it is water, it is overcome by clay; so do not say of your own heart, “This too is a heart.” The heart higher than the heavens is the heart of the abdāl or of a prophet. It has been purified from clay and made clear; it has increased and become sufficient. It has left clay and come toward the sea; freed from clay’s prison, it has become sea-like. Our water has remained imprisoned in clay; O Sea of Mercy, draw us from the clay. The sea says, “I would draw you into myself, but you boast, ‘I am sweet water.’ Your boast keeps you deprived; leave that conceit and enter me.” The water of clay wants to go into the sea, but clay has seized the water’s foot and pulls it. If it frees its foot from clay’s hand, the clay remains dry and it becomes independent. What is that pulling of the water by the clay? Your attraction toward sweets and pure wine. Likewise every appetite in the world, whether wealth or rank or bread: each of these makes you drunk, and when you do not find it, its hangover strikes you. This hangover of grief is proof that your intoxication came from that missing thing. Take from these only to the measure of necessity, lest it become dominant and your commander. You raised your head, saying, “I am a possessor of heart; I need no other; I have arrived,” just as water in clay raises its head, saying, “I am water; why should I seek help?” You took this polluted thing to be the heart; inevitably you withdrew your heart from the people of the heart. Do you deem it possible that this be that heart which was in love with milk and honey? The charm of milk and honey is the heart’s reflection; every pleasure receives its pleasantness from the heart. Therefore the heart is substance and the world accident; how could the heart’s shadow be the heart’s aim? That heart which is in love with wealth and rank, or is abased by this black water and clay, or by fantasies which, in its darkness, it worships for the sake of talk and discourse, is no heart. The heart is none other than that sea of light; the heart is God’s place of gaze, and then how could it be blind? No, among hundreds of thousands of elect and common people, the heart is in one person; which one is that? Leave the crumb of heart; seek the heart, so that the crumb may become a mountain from it. The heart encompasses this tract of existence, scattering gold from beneficence and generosity. From God’s greeting it scatters greetings upon the chosen among the people of the world. Whoever has a sound and ready skirt receives that scattering of the heart. Your skirt is need and presence; come, do not put that stone of wickedness in the skirt, lest your skirt be torn by those stones, so that you may know true coin from colors. You have filled your skirt with stones from the world, also with stones of silver and gold, like children. Since the imagined silver and gold was not gold, it tore the skirt of your sincerity and increased grief. When will stone appear as stone to children until intellect takes their skirt in its grasp? The elder is intellect, not white hair; hair has no place in this fortune and hope.

Updated 2026-06-30

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related

Learn After