1Cademy - دفتر چهارم - بخش ۵ - قصد خیانت کردن عاشق و بانگ بر زدن معشوق بر وی / Book Four - Section 5 - The lover intending to act treacherously and the beloved crying out at him

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر چهارم / Masnavi: Book Four

Poem

دفتر چهارم - بخش ۵ - قصد خیانت کردن عاشق و بانگ بر زدن معشوق بر وی / Book Four - Section 5 - The lover intending to act treacherously and the beloved crying out at him

Original content

چونک تنهااش بدید آن ساده مرد
زود او قصد کنار و بوسه کرد

بانگ بر وی زد به هیبت آن نگار
که مرو گستاخ ادب را هوش دار

گفت آخر خلوتست و خلق نی
آب حاضر تشنهٔ هم‌چون منی

کس نمی‌جنبد درینجا جز که باد
کیست حاضر کیست مانع زین گشاد

گفت ای شیدا تو ابله بوده‌ای
ابلهی وز عاقلان نشنوده‌ای

باد را دیدی که می‌جنبد بدان
بادجنبانیست اینجا بادران

جزو بادی که به حکم ما درست
بادبیزن تا نجنبانی نجست

جنبش این جزو باد ای ساده مرد
بی‌تو و بی‌بادبیزن سر نکرد

جنبش باد نفس کاندر لبست
تابع تصریف جان و قالبست

گاه دم را مدح و پیغامی کنی
گاه دم را هجو و دشنامی کنی

پس بدان احوال دیگر بادها
که ز جزوی کل می‌بیند نهی

باد را حق گه بهاری می‌کند
در دیش زین لطف عاری می‌کند

بر گروه عاد صرصر می‌کند
باز بر هودش معطر می‌کند

می‌کند یک باد را زهر سموم
مر صبا را می‌کند خرم‌قدوم

باد دم را بر تو بنهاد او اساس
تا کنی هر باد را بر وی قیاس

دم نمی‌گردد سخن بی‌لطف و قهر
بر گروهی شهد و بر قومیست زهر

مروحه جنبان پی انعام کس
وز برای قهر هر پشه و مگس

مروحهٔ تقدیر ربانی چرا
پر نباشد ز امتحان و ابتلا

چونک جزو باد دم یا مروحه
نیست الا مفسده یا مصلحه

این شمال و این صبا و این دبور
کی بود از لطف و از انعام دور

یک کف گندم ز انباری ببین
فهم کن کان جمله باشد همچنین

کل باد از برج باد آسمان
کی جهد بی مروحهٔ آن بادران

بر سر خرمن به وقت انتقاد
نه که فلاحان ز حق جویند باد

تا جدا گردد ز گندم کاهها
تا به انباری رود یا چاهها

چون بماند دیر آن باد وزان
جمله را بینی به حق لابه‌کنان

همچنین در طلق آن باد ولاد
گر نیاید بانگ درد آید که داد

گر نمی‌دانند کش راننده اوست
باد را پس کردن زاری چه خوست

اهل کشتی همچنین جویای باد
جمله خواهانش از آن رب العباد

همچنین در درد دندانها ز باد
دفع می‌خواهی بسوز و اعتقاد

از خدا لابه‌کنان آن جندیان
که بده باد ظفر ای کامران

رقعهٔ تعویذ می‌خواهند نیز
در شکنجهٔ طلق زن از هر عزیز

پس همه دانسته‌اند آن را یقین
که فرستد باد رب‌العالمین

پس یقین در عقل هر داننده هست
اینک با جنبنده جنباننده هست

گر تو او را می‌نبینی در نظر
فهم کن آن را به اظهار اثر

تن به جان جنبد نمی‌بینی تو جان
لیک از جنبیدن تن جان بدان

گفت او گر ابلهم من در ادب
زیرکم اندر وفا و در طلب

گفت ادب این بود خود که دیده شد
آن دگر را خود همی‌دانی تو لد

English translation

When that simple man found him alone, He quickly intended an embrace and a kiss. The beloved cried out at him with awe: "Do not be so bold — be mindful of decorum." He said, "But it is solitude, and no people are here; Water is present, and a thirsty one like me. No one stirs here except the wind; Who is present? Who can hinder this opening?" The beloved said, "O madly enamored one, you have been a fool; You are foolish, and you have not listened to the wise. You saw the wind moving — know this: There is a wind-mover here, a wind-driver. A portion of wind established by our command — A fan, unless you move it, does not stir. The movement of this portion of wind, O simple man, Does not arise without you and without a fan. The movement of the wind of breath that is upon the lips Is subject to the governance of soul and body. Sometimes you make your breath praise and a message; Sometimes you make your breath satire and an insult. So know the conditions of other winds, For from a part, the discerning mind sees the whole. God sometimes makes the wind vernal, And at another time strips it bare of this grace. Upon the people of ʿĀd He sends the ṣarṣar, Then again He makes it fragrant for Hūd. He makes one wind the poison of the samūm, And makes the ṣabā a joyful arrival. He has established the wind of breath as a foundation for you, So that you may measure every wind by analogy to it. Breath does not become speech without grace and wrath; To one group it is honey, and to another it is poison. Moving the fan for the sake of favor to someone, And for the sake of driving away every mosquito and fly — Why should the fan of Divine Providence Not be full of trial and tribulation? Since a portion of the wind of breath, or a fan, Is nothing but corruption or benefit, Would this shamāl, this ṣabā, and this dabūr Ever be far from grace and beneficence? See a handful of wheat from a granary; Understand that the whole is likewise. Would all the wind from the celestial tower of winds Ever rush forth without the fan of that wind-driver? On the threshing floor at the time of winnowing, Do not the farmers seek the wind from God, So that the chaff may be separated from the wheat, So that it may go to the granary or the pits? When that blowing wind is long delayed, You will see all of them supplicating to God. Likewise in labor, that wind of birth — If it does not come, the cry of pain arises: 'Alas!' If they do not know whose driver it is, Why would lamenting before the wind be of any use? The people of the ship likewise seek the wind; All of them desire it from that Rabb al-ʿibād. Likewise in toothache caused by wind, You seek its removal with cautery and faith. Those soldiers, supplicating to God: 'Give the wind of victory, O Fulfiller of desires!' They also seek the written talisman In the agony of a woman in labor, from every dear one. So all have known this with certainty: That the Rabb al-ʿālamīn sends the wind. So certainty exists in the mind of every knower: Behold — with the moving thing, there is a Mover. If you do not see Him in direct sight, Understand Him through the manifestation of effect. The body moves by the soul — you do not see the soul; But from the moving of the body, know the soul." He said, "If I am a fool in decorum, I am shrewd in fidelity and in seeking." The beloved said, "This itself was the decorum that was seen; As for that other — you know it yourself, O ladd."

Updated 2026-05-09

Contributors are: