1Cademy - دفتر چهارم - بخش ۳۹ - حکایت آن پیر عرب کی دلالت کرد حلیمه را به استعانت به بتان / Book Four - Section 39 - The Tale of the Old Arab Who Directed Halima to Seek Help from the Idols

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر چهارم / Masnavi: Book Four

Poem

دفتر چهارم - بخش ۳۹ - حکایت آن پیر عرب کی دلالت کرد حلیمه را به استعانت به بتان / Book Four - Section 39 - The Tale of the Old Arab Who Directed Halima to Seek Help from the Idols

Original content

پیرمردی پیشش آمد با عصا
کای حلیمه چه فتاد آخر ترا

که چنین آتش ز دل افروختی
این جگرها را ز ماتم سوختی

گفت احمد را رضیعم معتمد
پس بیاوردم که بسپارم به جد

چون رسیدم در حطیم آوازها
می‌رسید و می‌شنیدم از هوا

من چو آن الحان شنیدم از هوا
طفل را بنهادم آنجا زان صدا

تا ببینم این ندا آواز کیست
که ندایی بس لطیف و بس شهیست

نه از کسی دیدم بگرد خود نشان
نه ندا می منقطع شد یک زمان

چونک واگشتم ز حیرتهای دل
طفل را آنجا ندیدم وای دل

گفتش ای فرزند تو انده مدار
که نمایم مر ترا یک شهریار

که بگوید گر بخواهد حال طفل
او بداند منزل و ترحال طفل

پس حلیمه گفت ای جانم فدا
مر ترا ای شیخ خوب خوش‌ندا

هین مرا بنمای آن شاه نظر
کش بود از حال طفل من خبر

برد او را پیش عزی کین صنم
هست در اخبار غیبی مغتنم

ما هزاران گم شده زو یافتیم
چون به خدمت سوی او بشتافتیم

پیر کرد او را سجود و گفت زود
ای خداوند عرب ای بحر جود

گفت ای عزی تو بس اکرامها
کرده‌ای تا رسته‌ایم از دامها

بر عرب حقست از اکرام تو
فرض گشته تا عرب شد رام تو

این حلیمهٔ سعدی از اومید تو
آمد اندر ظل شاخ بید تو

که ازو فرزند طفلی گم شدست
نام آن کودک محمد آمدست

چون محمد گفت آن جمله بتان
سرنگون گشت و ساجد آن زمان

که برو ای پیر این چه جست و جوست
آن محمد را که عزل ما ازوست

ما نگون و سنگسار آییم ازو
ما کساد و بی‌عیار آییم ازو

آن خیالاتی که دیدندی ز ما
وقت فترت گاه گاه اهل هوا

گم شود چون بارگاه او رسید
آب آمد مر تیمم را درید

دور شو ای پیر فتنه کم فروز
هین ز رشک احمدی ما را مسوز

دور شو بهر خدا ای پیر تو
تا نسوزی ز آتش تقدیر تو

این چه دم اژدها افشردنست
هیچ دانی چه خبر آوردنست

زین خبر جوشد دل دریا و کان
زین خبر لرزان شود هفت آسمان

چون شنید از سنگها پیر این سخن
پس عصا انداخت آن پیر کهن

پس ز لرزه و خوف و بیم آن ندا
پیر دندانها به هم بر می‌زدی

آنچنان که اندر زمستان مرد عور
او همی لرزید و می‌گفت ای ثبور

چون در آن حالت بدید او پیر را
زان عجب گم کرد زن تدبیر را

گفت پیر اگر چه من در محنتم
حیرت اندر حیرت اندر حیرتم

ساعتی بادم خطیبی می‌کند
ساعتی سنگم ادیبی می‌کند

باد با حرفم سخنها می‌دهد
سنگ و کوهم فهم اشیا می‌دهد

گاه طفلم را ربوده غیبیان
غیبیان سبز پر آسمان

از کی نالم با کی گویم این گله
من شدم سودایی اکنون صد دله

غیرتش از شرح غیبم لب ببست
این قدر گویم که طفلم گم شدست

گر بگویم چیز دیگر من کنون
خلق بندندم به زنجیر جنون

گفت پیرش کای حلیمه شاد باش
سجدهٔ شکر آر و رو را کم خراش

غم مخور یاوه نگردد او ز تو
بلک عالم یاوه گردد اندرو

هر زمان از رشک غیرت پیش و پس
صد هزاران پاسبانست و حرس

آن ندیدی کان بتان ذو فنون
چون شدند از نام طفلت سرنگون

این عجب قرنیست بر روی زمین
پیر گشتم من ندیدم جنس این

زین رسالت سنگها چون ناله داشت
تا چه خواهد بر گنه کاران گماشت

سنگ بی‌جرمست در معبودیش
تو نه‌ای مضطر که بنده بودیش

او که مضطر این چنین ترسان شدست
تا که بر مجرم چه‌ها خواهند بست

English translation

An old man came before her with a staff: "O Halima, what has finally befallen you, That you have kindled such a fire from the heart And burned these livers through with grief?"

She said: "Ahmad is my trusted nursling; I brought him then to entrust him to his grandfather. When I arrived at the Hatim, voices Were reaching me — I heard them from the air. When I heard those melodies from the air, I set the child down there because of that sound, To see whose voice and cry this was, For it was a call most delicate and most sweet. I saw no trace of anyone around me, Nor did the call cease for a single moment. When I returned from the bewilderments of my heart, I did not find the child there — woe to my heart!"

He said to her: "O daughter, do not grieve; I will show you a king Who will tell you, if he wishes, the state of the child — He knows the abode and the journey of the child."

Then Halima said: "May my soul be your sacrifice, O sheikh, good and sweet-voiced! Come, show me that king of vision Who has news of the state of my child."

He led her before al-'Uzza, saying: "This idol Is highly prized for tidings of the hidden. We have found thousands of lost things through it, When we hastened in service toward it."

The elder prostrated before it and quickly said: "O lord of the Arabs! O sea of generosity! O 'Uzza, you have bestowed such honors upon us That we have been freed from snares. Upon the Arabs is an obligation owed for your honor; It has become a duty since the Arabs were subdued to you. This Halima of the Sa'd tribe, out of hope in you, Has come under the shade of your willow branch — For from her a child, an infant, has been lost; The name of that child is Muhammad."

When he said "Muhammad," all the idols Fell headlong and prostrated at that moment, Saying: "Go, O elder! What is this seeking? That Muhammad — through him comes our dismissal! Through him we shall be toppled and pelted with stones; Through him we shall be made worthless and debased. Those visions which the people of passion used to see from us From time to time in the age of the interregnum — They will vanish when his court arrives; Water has come and torn apart dry ablution. Go away, O elder! Kindle no more strife; Come, do not burn us with the jealousy of Ahmad. Go away, for God's sake, O elder, Lest you yourself burn in the fire of destiny. What is this pressing of a dragon's breath? Do you know at all what news you have brought? From this news the heart of sea and mine seethes; From this news the seven heavens tremble."

When the elder heard these words from the stones, The ancient elder threw down his staff. Then, from trembling and dread and fear of that call, The elder's teeth were chattering together, Just as in winter a naked man Trembles and cries: "O woe! O ruin!"

When she saw the elder in that state, From that wonder the woman lost all composure.

The elder said: "Although I am in affliction, I am in bewilderment within bewilderment within bewilderment. At one moment the wind acts as my orator; At another moment a stone acts as my teacher. The wind gives me words through its utterance; Stone and mountain give me understanding of things. At times the unseen ones have snatched the child — Unseen ones, green-winged, heavenly. From whom shall I lament? To whom shall I tell this grievance? I have become crazed, now of a hundred minds. His jealousy has sealed my lips from describing the hidden; This much I say: the child is lost. If I were to say anything more now, The people would bind me in the chains of madness."

The elder said to her: "O Halima, be glad! Offer a prostration of thanksgiving and stop scratching your face. Do not grieve; he will not be lost to you — Rather the world will be lost within him. Every moment, before and behind, out of jealous zeal, There are hundreds of thousands of guards and sentinels. Did you not see how those many-skilled idols Fell headlong at the name of your child? This is a wondrous age upon the face of the earth; I have grown old and never seen the like of this. Since from this prophethood stones raised a lament, What will it set upon sinners? The stone is guiltless in being worshipped; You were not compelled to have been its servant. He who, though compelled, has become thus terrified — What things shall be laid upon the guilty!"

Updated 2026-05-16

Contributors are: