1Cademy - بخش ۷۴ - در مخاطبه نفس و ترقی دادن وی از حضیض خویشتنداری و خودپسندی به ذروه دست کوتاهی و همت بلندی / Section 74 - On Addressing the Carnal Soul and Raising It from the Nadir of Self-Regard and Self-Conceit to the Summit of Letting Go and Lofty Aspiration

Learn Before

Haft Awrang

Poem

بخش ۷۴ - در مخاطبه نفس و ترقی دادن وی از حضیض خویشتنداری و خودپسندی به ذروه دست کوتاهی و همت بلندی / Section 74 - On Addressing the Carnal Soul and Raising It from the Nadir of Self-Regard and Self-Conceit to the Summit of Letting Go and Lofty Aspiration

Original content

به کار پختگان رو آر جامی
مکن زین بیشتر در کار خامی

چه باشد پختگی آزاده بودن
به خاک نیستی افتاده بودن

نبینی زیر این زنگارگون کاخ
که از خامیست میوه بر سر شاخ

بیفتد چون کند در پختگی روی
نخورده سنگ طفلان جفاجوی

ز خوان پخته کاران توشه ای گیر
ز سنگ انداز خامان گوشه ای گیر

طمع را از قناعت بیخ بر کن
طلب را از توکل شاخ بشکن

به شهرستان همت ساز خانه
به عزلتگاه عنقا آشیانه

زبان مگشای در مدح زبونان
مکش از بهر یک نان ننگ دونان

سران ملک را زن پشت پایی
قویدستان گیتی را قفایی

نطر کن در فصول چارگانه
که می گردد بر آن دور زمانه

ببین یکسان بهار پار و امسال
خزان هر دو را بنگر به یک حال

میان هر دو تابستان و دی نیز
بر این منوال ممکن نیست تمییز

نمی دانم درین شکل مدور
چرا شادی بدین وضع مکرر

مکرر گرچه سحرآمیز باشد
طبیعت را ملال انگیز باشد

زیان بگذار و فکر سود خود کن
ز هستی روی در نابود خود کن

درون از شغل مشغولان بپرداز
دل از مشغولی غولان بپردازد

فسون عشق در دوران میاموز
چراغ از بهر شبکوران میفروز

همی دار از گزاف انفاس را پاس
که شرط رهرو آمد پاس انفاس

نفس کز روی آگاهی نیاید
مزید عمر آگاهان نشاید

چراغ زندگانی را بود پف
دماغ عقل را دود تأسف

جوانی تیرگی برد از دیارت
منور شد به پیری روزگارت

سرآمد ظلمت کوری و دوری
برآدم نیر «الشیب نوری »

ازان ظلمت ندیدی هیچ کامی
بزن در پرتو این نور گامی

بود زین کام راه آری به جایی
کز آنجا بشنوی بوی وفایی

چه رنگ آخر تو را از مو سفیدی
چو ندهد مو سفیدی رو سفیدی

به دل گر هست ازان رنگت حجابی
مکن همچون سیهکاران خضابی

ز پیری بر سرت برف شگرف است
وز آن غم گریه تو آب برف است

درآ گریان به راه عذرخواهی
به آب برف شوی از دل سیاهی

سیاهی گر ندانی شستن از دل
ندانم زین سیهکاری چه حاصل

قلم بفکن که دستت رعشه دار است
ورق بردر که فکرت هرزه کار است

چراغ فکر را تابی نمانده ست
ریاض شعر را آبی نمانده ست

نبینم از چنان فرخنده باغی
تو را در دست جز پای کلاغی

بدین پا راه طاووسان چه پویی
خلاص از حبس محبوسان چه جویی

خلاصی رستن است از وهم و پندار
نه تحریر سطور و نظم اشعار

نظامی کو نظم دلگشایش
تکلف های طبع نکته زایش

درون پرده اکنون جای کرده
و زو مانده همه بیرون پرده

نیابد بهره تا در پرده باشد
جز از سری که با خود برده باشد

ندارد آن سر «الا من اتی الله
بقلب سالم » مما سوی الله

دلی کرده ازین پیغوله تنگ
سوی فسحتسرای قدس آهنگ

ازین دام گرفتاران رمیده
به زیر دامن عرش آرمیده

درون از نقش کثرت پاک شسته
ز کثرت سر وحدت باز جسته

به پهلوی خود این دل را نیابی
چه باشد گر ز خود پهلو بتابی

نهی پهلو به مرد کاردانی
میان کاردانان پهلوانی

چه خوش گفت آن دل او گنج عرفان
که باشد روزه داری صرفه نان

همی آید نماز از هر زن پیر
که باشد شیوه او عجز و تقصیر

دلی گر مرد این راهی به دست آر
که پیش کاردانان این بود کار

چنان دل را که شرحش با تو گفتم
به وصفش گوهر اسرار سفتم

بجوی از پهلوی پیر مکمل
که این باشد به دست آوردن دل

English translation

Turn to the work of the ripe ones, O Jami; do not engage any longer in raw, unripe labor. What is ripeness? It is to be free, to lie fallen upon the dust of nothingness. Do you not see, beneath this verdigris-colored palace, that it is from unripeness the fruit clings atop the branch? It falls only when it turns toward ripening, before it is struck by the stones of quarrelsome children. Take provision from the table of the ripe, and take a corner away from the stone-throwing of the raw. Uproot greed with contentment, and break the branch of craving with trust in God. Build your house in the city of aspiration, make your nest in the seclusion-place of the Anqa. Do not open your tongue in praise of the abject, nor bear the disgrace of the base for a single loaf. Give the chiefs of the realm a kick, and deal the powerful of the world a blow on the neck. Look upon the four seasons, upon which the cycle of the age revolves. See last year's spring and this year's as one; behold the autumn of both in a single state. Between the two summers and the two winters likewise, in this manner no distinction is possible. I do not know, within this circular form, why there should be gladness at this repeated condition. The repeated, though it be enchanting, becomes wearisome to one's nature. Leave loss aside and think of your own gain; from existence turn your face toward your own annihilation. Empty your inner self of the busyness of the occupied; free your heart from being occupied by ghouls. Do not teach the spell of love in this age; do not light a lamp for the night-blind. Guard your breaths against squandering, for guarding the breaths is the wayfarer's condition. A breath that does not arise from awareness does not befit adding to the life of the aware. It is a puff that snuffs the lamp of living, and the smoke of regret upon the brain of reason. Youth carried darkness away from your land; your days grew luminous through old age. The darkness of blindness and distance has ended; upon Adam shone forth: 'gray hair is a light.' From that darkness you gained no desire; now take a step in the radiance of this light. From this desire you may reach somewhere, whence you may catch the scent of fidelity. What benefit, after all, from your white hair, if white hair grants you no whiteness of face? If in your heart there is a veil from that color, do not, like the black-deeded, apply a dye. From old age there is wondrous snow upon your head, and from that grief your weeping is snow-water. Come weeping onto the road of seeking pardon; with snow-water wash away the blackness of the heart. If you know not how to wash the blackness from the heart, I know not what profit comes of this dark deeding. Cast down the pen, for your hand is palsied; tear up the page, for your thought works in vain. No glow remains for the lamp of thought; no water remains for the garden of poetry. I see nothing from such a blessed garden in your hand but the scrawl of a crow's foot. With such a foot, why tread the path of peacocks? Why seek release from the prison of the imprisoned? Deliverance is release from illusion and conceit, not the inscribing of lines and stringing of verses. Nizami — where is his heart-opening verse, the artful pains of his subtlety-bearing nature? He has now taken his place behind the veil, and all others remain outside the veil. While behind the veil he gains no share, except from the secret he has borne within himself. That secret holds nothing but 'save him who comes to God with a sound heart,' cleansed of all besides God. A heart that from this cramped nook has set out toward the spacious mansion of holiness, fled from this snare of the captives, and come to rest beneath the skirt of the Throne, washed clean within of the imprint of multiplicity, and from multiplicity sought again the secret of unity — you will not find this heart at your own side; what harm if you turned your side away from yourself? If you lay your side beside a man of skill, you become a champion among the skilled. How well said one whose heart is the treasure of gnosis: fasting is but a saving of bread. Prayer comes from every old woman whose way is humility and confession of failing. If you are a man for this road, acquire a heart, for among the skilled this is the true work. Such a heart, whose description I have told you, in whose praise I have pierced the pearl of secrets — seek it at the side of the perfect elder, for this is the way to attain the heart.

Updated 2026-07-19

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related