1Cademy - بخش ۷۳ - در پند دادن و بند نهادن فرزند ارجمند که دست ادراک در فتراک اکتساب کمالات استوار دارد و پای میل در ذیل اجتناب از جهالات برقرار وفقه الله لما یحبه و یرضاه / Section 73 - On Advising and Fettering the Honorable Son, that He May Keep the Hand of Comprehension Firm upon the Saddle-strap of Acquiring Perfections and Keep the Foot of Inclination Fixed at the Hem of Avoiding Ignorances, May Allah Grant Him Success in What He Loves and Approves

Learn Before

Haft Awrang

Poem

بخش ۷۳ - در پند دادن و بند نهادن فرزند ارجمند که دست ادراک در فتراک اکتساب کمالات استوار دارد و پای میل در ذیل اجتناب از جهالات برقرار وفقه الله لما یحبه و یرضاه / Section 73 - On Advising and Fettering the Honorable Son, that He May Keep the Hand of Comprehension Firm upon the Saddle-strap of Acquiring Perfections and Keep the Foot of Inclination Fixed at the Hem of Avoiding Ignorances, May Allah Grant Him Success in What He Loves and Approves

Original content

تولاک الله ای فرزانه فرزند
نگهدار تو باد از بد خداوند

ز هر پندت دهاد آن بهره مندی
که وقت حاجت آن را کار بندی

مرا هفتاد شد سال و تو را هفت
تو را می آید اقبال و مرا رفت

پریشانم ز عمر رفته خویش
ملول از سال و ماه و هفته خویش

ز من کشتی که کار آید نیامد
گلی کافزون ز خار آید نیامد

چه سود اکنون که کار از دست رفته ست
عنان اختیار از دست رفته ست

تو جهدی کن چو در کف مایه داری
به فرق از چتر دولت سایه داری

بکن کاری که سودی دارد آخر
به سر باران جودی بارد آخر

نخست از کسب دانش بهره ور شو
زجهل آباد نادانان بدر شو

بود معلوم هر آزاد و بنده
که نادان مرده و داناست زنده

کسی کو دعوی فرزانگی کرد
کجا با مردگان همخانگی کرد

ولیکن پا به دانش نه درین راه
که علم آمد فراوان عمر کوتاه

نیابد هیچ کس عمر دوباره
به علمی رو کز آنت نیست چاره

چو کسب علم کردی در عمل کوش
که علم بی عمل زهریست بی نوش

چه حاصل زانکه دانی کیمیا را
مس خود را نکرده زر سارا

ز توفیق عمل چون خلعت خاص
رسد آن را مطرز کن به اخلاص

عمل کز معنی اخلاص عاریست
به ذوق پخته کاران خام کاریست

ز کار خام کس سودی ندارد
چو حلوا خام باشد علت آرد

چواخلاص آوری می باش آگاه
که باشد صد خطر ز اخلاص در راه

به خوش پوشی و خوش خواری مکن خوی
بتاب از راحت پشت و شکم روی

غرض از جامه دفع حرو برد است
ندارد میل زینت هر که مرد است

گر افتد بر خشن پوشی قرارت
بود ز آفات چون قنفد حصارت

چو روبه گر شوی از نرم شادان
کشندت پوست از سر سگ نهادان

به شیرینی مکن همچون مگس جهد
که آخر بند بر پایت نهد شهد

به تلخی شاد زی زین بحر خونخوار
که تا گنج گهر گردی صدف وار

ز خوان هر کسی کآلایی انگشت
در آزار وی انگشتان مکن مشت

نمک را چون کنی در خورد خود صرف
نمکدان را منه انگشت بر حرف

به احسان بر احبا دست بگشای
منه در تنگنای مدخلی پای

مده شان قرض و مستان نیم حبه
فان القرض مقراض المحبت

به بخشش باش از ایشان بار بردار
مساز از وامداریشان گرانبار

چنان زن لیک در بخششگری گام
که بر گردن نیاید بارت از وام

برای دوستان جان را فدا کن
ولیکن دوست از دشمن جدا کن

که باشد دوست آن یار خدایی
دلش روشن به نور آشنایی

کشد بار تو چون باشی گرانبار
کند کار تو چون گردی زیانکار

به ناخوش کارها گیرد خوشت دست
کند ز آب نصیحت آتشت پست

ز آلایش چو گردد دستگیرت
برآرد پاک چون موی از خمیرت

به کار نیک گردد یاور تو
به کوی نیکنامی رهبر تو

چنین یاری چو یابی خاک او شو
اسیر حلقه فتراک او شو

وگرنه روی در دیوار خود باش
ببر ز اغیار و یار غار خود باش

ز غم های زمانه شاد بنشین
ز اندوه جهان آزاد بنشین

فراوان شغل ها را اندکی کن
ز عالم روی شغل اندر یکی کن

اگر باشد شب تاریک اگر روز
به هر وقتی که باشد دل در او دوز

وگر ناید تو را این دولت از دست
نشاید عار بیکاری به خود بست

بکن زین کارخانه در کتب روی
خیال خویش را ده با کتب خوی

ز دانایان بود این نکته مشهور
که دانش در کتب داناست در گور

انیس کنج تنهایی کتاب است
فروغ صبح دانایی کتاب است

بود بی مزد و منت اوستادی
ز دانش بخشدت هر دم گشادی

ندیمی مغز داری پوست پوشی
به سر کار گویایی خموشی

درونش همچو غنچه از ورق پر
به قیمت هر ورق زان یک طبق در

عماری کرده از رنگین ادیم است
دو صل گل پیرهن در وی مقیم است

همه مشکین عذاران توی بر توی
ز بس رقت نهاده روی بر روی

ز یکرنگی همه هم روی و هم پشت
گر ایشان را زند کس بر لب انگشت

به تقریر لطایف لب گشایند
هزاران گوهر معنی نمایند

گهی اسرار قرآن باز گویند
گه از قول پیمبر راز گویند

گهی باشند چون صافی درونان
به انواع حقایق رهنمونان

گهی آرند در طی عبارات
به حکمت های یونانی اشارات

گهت از رفتگان تاریخ خوانند
گه از آینده اخبارت رسانند

گهی ریزندت از دریای اشعار
به جیب عقل گوهرای اسرار

به هر یک زین مقاصد چون نهی گوش
مکن از مقصد اصلی فراموش

گرت نبود به کلی سوی آن روی
مکن خالی ازان باری تک و پوی

به راز دل چو بگشایی لب خویش
نخست از خیر و شر آن بیندیش

چو آید از قفس مرغی به پرواز
دگر مشکل بود آوردنش باز

درون تیره از از میل زخارف
زبان مگشای در شرح معارف

معارف گر چو مور باریک باشد
چه حاصل زان چو دل تاریک باشد

مکن با صوفیان خام یاری
که باشد کار خامان خامکاری

طریق پخته کاری را ندانند
به خامی میوه از باغت فشانند

ز اصل خویش آن میوه بریده
بماند تا قیامت نارسیده

منه دست تهی از سیم و از زر
به جز در دست پیر پیرپرور

چو در دستش نهی دست ارادت
به دست آید تو را گنج سعادت

چو عیسی تا توانی خفت بی جفت
مده نقد تجرد را ز کف مفت

ز دیده خواب راحت دور کردن
به از همخوابگی با حور کردن

به گلخن پشت بر خاکستر گرم
به از پهلوی زن بر بستر نرم

اگر نرسی که ناگه نفس خود کام
به میدان خطاکاری نهد گام

ز زن کردن بنه بندیش بر پای
که نتواند دگر جنبیدن از جای

بدن نیت در هر زن که کوبی
صلاح نفس جوی اول نه خوبی

زنی کش سرخرویی از عفاف است
همین گلگونه رویش کفاف است

در آن حله جمال حور دارد
که از نامحرمش مستور دارد

بود قرب سلاطین آتش تیز
ازان آتش به سان دود بگریز

چو آتش برفروزد مشعل نور
ازان می گیر بهره لیک از دور

ازان ترسم که چون نزدیک رانی
ز نور زندگی تاریک مانی

منه پا منصبی را در میانه
که عزل و نصب را گردی نشانه

ز آسودن در آن مسند بپرهیز
که گیرد دیگری دستت که برخیز

ز منصب روی در بی منصبی نه
که از هر منصبی بی منصبی به

ز نخوت پاک کن اندیشه خویش
تواضع کن به هر کس پیشه خویش

چو خوشه خویش را از سرکشی پاس
ندارد سر نهد از ضربت داس

چو خود را دانه بر خاک افکند خوار
ز خاکش مرغ بردارد به منقار

طلب می کن به صدر ارجمندی
ز تعظیم فرودان سربلندی

عدد را بین که چون از بخت فیروز
شد از تقدیم صفر افزونی اندوز

مکن وعده و گر کردی وفا کن
طریق بی وفایی را رها کن

از آن حضرت که فیاض وجود است
خطاب جمله «اوفوا بالعقود» است

چو نادانان نه در بند پدر باش
پدر بگذار و فرزند هنر باش

چو دود از روشنی بود نشانمند
چه حاصل زانکه آتش راست فرزند

مکن یادش به جز در خلوت خاص
که سازی شادش از تکبیر و اخلاص

چو پندی بشنوی از پند فرمای
چو دانا بایدش در جان کنی جای

نه چون نادان ز یک گوشش درآری
به دیگر گوش بیرونش گذاری

نروید بی درنگی دانه در خاک
نیابد قطره قدر گوهر پاک

نباشد این مثل پوشیده بر کس
که گر در خانه کس، حرفی بود بس

چو دریای قدر جنبش نماید
ز بانگ غوک بی سامان چه آید

همان به کاندر این دیر مجازی
کند فضل خدایت کارسازی

English translation

May Allah take charge of you, O wise son; may the Lord be your keeper from evil. From every counsel may He grant you that profit that, in the hour of need, you may put it to use. My years have reached seventy, and yours are seven; fortune comes toward you, while from me it has gone. I am distraught over my life now passed, weary of my years, my months, my weeks. No harvest that would be of use ever came from me, no flower that would exceed the thorns arose. What use now, when the work has slipped from hand, when the rein of free choice has slipped from hand? Make your effort while you still hold capital in hand, while over your head you have the shade of fortune's canopy. Do a work that in the end yields profit, so that at last a rain of bounty may pour upon your head. First become enriched by the acquiring of knowledge; come out of the ignorance-land of the unknowing. It is known to every free man and every slave that the ignorant is dead and the wise is alive. One who laid claim to wisdom— when did he ever keep house with the dead? But set your foot to knowledge upon this road, for knowledge is abundant and life is short. No one finds a second lifetime; turn to a knowledge from which you have no escape. When you have acquired knowledge, strive in action, for knowledge without action is a poison without sweetness. What gain is it that you should know alchemy yet not have made your own copper into pure gold? When the special robe of the grace of action reaches you, embroider it with sincerity. Action that is empty of the meaning of sincerity is, to the taste of the seasoned, raw work. From raw work no one gains a profit; when a sweetmeat is raw, it brings on illness. When you bring sincerity, be watchful, for there are a hundred perils from sincerity on the road. Do not make a habit of fine dressing and fine eating; turn the back and belly away from comfort. The purpose of a garment is to repel heat and cold; whoever is a man has no leaning toward adornment. If your resolve settles upon wearing coarse cloth, your fortress against calamities will be like a hedgehog's. If, like a fox, you grow glad from softness, the base-natured will strip the skin from your head. Do not, like a fly, strive after sweetness, for in the end honey sets a snare upon your feet. Live glad in bitterness within this blood-drinking sea, so that, oyster-like, you may become a treasury of pearls. From whosoever's table you soil a finger, do not clench your fingers into a fist to harm him. When you spend salt for your own eating, lay no finger upon the rim of the salt-cellar. Open your hand in kindness to your loved ones; set no foot into the narrow strait of obligation. Do not lend to them, and take not half a grain, for lending is the scissors that sever love. By giving, be one who lifts their burden; make them not heavy-laden by owing you. Step in generosity in such a way that the burden of debt come not upon your neck. Sacrifice your life for friends, but set friend apart from foe. For a friend is that godly companion whose heart is bright with the light of intimacy. He bears your burden when you are heavy-laden; he does your work when you become a loss-maker. In unpleasant affairs he takes your hand kindly; with the water of counsel he quells your fire. When he becomes your helper against defilement, he draws you out clean, like a hair from dough. In good deeds he becomes your helper, your guide to the street of good repute. When you find such a friend, become his dust; become a captive in the ring of his saddle-strap. If not, then turn your face to your own wall; cut off from strangers and be your own cave-companion. Sit content, free of the sorrows of the age; sit free from the grief of the world. Make your many occupations few; from the world turn your occupation upon a single thing. Whether it be dark night or day, at whatever time it be, fix your heart upon it. And if this fortune does not come to your hand, it is not fitting to bind the shame of idleness upon yourself. Turn your face from this workshop toward books; accustom your fancy to books. Among the wise this saying is renowned: that knowledge is in books, while the wise man is in the grave. The intimate of solitude's corner is the book; the radiance of wisdom's morning is the book. It is a teacher without wage or obligation, from knowledge granting you an opening at every moment; a boon-companion with a core, clad in a skin, at the head of its work eloquent, yet silent. Its inside, like a bud, is filled with leaves; in worth, each leaf holds a tray of pearls. Its litter is fashioned of colored leather, and hundreds of rose-shirted ones dwell within. All are musk-cheeked, layer upon layer, from sheer delicacy laid face upon face. From their one hue, all are alike in face and back; if someone lays a finger upon their lip, they open their lips to expound subtleties and display a thousand pearls of meaning. Sometimes they retell the secrets of the Quran; sometimes they tell mysteries from the Prophet's words. Sometimes they are like the pure of heart, guides to every kind of truth. Sometimes, within the folds of their phrases, they bring allusions to the wisdom of the Greeks. Sometimes they read you the history of those who have gone; sometimes they bring you tidings of what is to come. Sometimes, from the sea of verse, they pour the pearls of secrets into the collar of your intellect. When you lend your ear to each of these aims, do not forget the principal aim. If you cannot wholly turn your face toward it, at least leave not your striving empty of it. When you open your lips upon a secret of the heart, first consider well its good and its ill. When a bird flies out from the cage, bringing it back again is hard. With an inside darkened by leaning toward trinkets, open not your tongue upon the exposition of divine knowledge. Even if that knowledge be as fine as an ant, what gain from it when the heart is dark? Do not keep company with the raw among Sufis, for the work of the raw is raw-working. They know not the way of seasoned work; in their rawness they shake the fruit from your garden. That fruit, cut from its own root, remains until the Resurrection unripened. Empty not your hand of silver and of gold except into the hand of an elder who nurtures elders. When you place the hand of devotion in his hand, the treasure of felicity comes into your hand. Like Jesus, as far as you can, sleep without a mate; give not away the coin of celibacy for nothing. To drive restful sleep from the eye is better than sharing a bed with a houri. In a furnace-room, back against warm ashes, is better than beside a woman on a soft bed. But if you cannot, lest of a sudden the self-willed soul set its foot in the field of wrongdoing, by taking a wife, lay a fetter upon its foot, so that it can no longer stir from its place. Whatever woman you take with this intent, seek first the soul's soundness, not beauty. A woman whose rosy face springs from chastity— that very bloom of her face is enough. She wears the robe of houri-beauty in that she keeps it veiled from the stranger. Nearness to sultans is a fierce fire; from that fire flee like smoke. When the fire kindles the torch of light, take your benefit from it, but from afar. I fear that, when you drive too near, you will be left darkened of life's light. Set not your foot into the midst of an office, lest you become a target of dismissal and appointment. Beware of resting upon that seat, lest another take your hand and say 'Rise.' Turn your face from office toward officelessness, for to be without office is better than any office. Cleanse your thought of arrogance; make humility to everyone your calling. As the ear of grain, if from rebellion it does not guard itself, lays down its head to the sickle's stroke; yet when it casts itself, a lowly seed, upon the dust, the bird lifts it from the dust with its beak. Seek honor at the seat of eminence by exalting the lowly with reverence. See the numeral: how, by victorious fortune, it gathers increase from the placing of a zero. Make no promise, and if you make one, keep it; abandon the way of faithlessness. From that Presence who is the bestower of existence, the address to all is 'Fulfill the covenants.' Be not, like the ignorant, bound to your father's name; leave the father and be the child of your own worth. Since smoke is stamped by the brightness of its source, what gain that fire should own it as a child? Mention him only in your private solitude, where you gladden him with glorifying and sincere prayer. When you hear a counsel from a counsel-giver, as the wise should, give it a place within your soul— not, like the ignorant, bringing it in one ear and letting it pass out the other. A seed does not sprout in the soil without patience; a drop attains not the worth of a pure pearl without time. This proverb is hidden from no one: that if one is at home, a single word suffices. When the sea of worth begins to stir, what comes of the frog's disorderly croak? Best it is that, within this illusory cloister, the grace of your God should order your affairs.

Updated 2026-07-19

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related