1Cademy - بخش ۱۹ - از مشاهده تغییر حال زلیخا گره تحیر به رشته تفکر کنیزان افتادن و دایه بر سر انگشت استفسار گره را از آن رشته گشادن / Section 19 - The Handmaidens, Observing the Change in Zulaikhas Condition, Find the Knot of Bewilderment Falling upon the Thread of Reflection, and the Nurse Unties That Knot from the Thread with the Fingertip of Inquiry

Learn Before

Haft Awrang

Poem

بخش ۱۹ - از مشاهده تغییر حال زلیخا گره تحیر به رشته تفکر کنیزان افتادن و دایه بر سر انگشت استفسار گره را از آن رشته گشادن / Section 19 - The Handmaidens, Observing the Change in Zulaikha's Condition, Find the Knot of Bewilderment Falling upon the Thread of Reflection, and the Nurse Unties That Knot from the Thread with the Fingertip of Inquiry

Original content

کمان عشق هر جا افکند تیر
سپر داری نباشد کار تدبیر

چو سازد در درون آن تیر خانه
ز بیرون باشد آن را صد نشانه

خوش است از بخردان این نکته گفتن
که مشک و عشق را نتوان نهفتن

اگر بر مشک گردد پرده صد توی
کند غمازی از صد پرده اش بوی

زلیخا عشق را پوشیده می داشت
به سینه تخم غم پوشیده می کاشت

ولی سر می زد آن هر دم ز جایی
همی کرد از درون نشو و نمایی

گهی از گریه چشمش آب می ریخت
چه جای آب خون ناب می ریخت

به هر قطره که از مژگان گشادی
نهانی راز او بر رو فتادی

گهی از آتش دل آه می کرد
به گردون دود آهش راه می کرد

به هر آهی که از دل برکشیدی
کسان بوی کباب دل شنیدی

که از روز و شب بی خواب و بی خورد
گل سرخش نمودی لاله زرد

بدانستی همه کز هیچ باغی
نروید لاله ای خالی ز داغی

کنیزان این نشانی ها چو دیدند
خط آشفتگی بر وی کشیدند

ولی روشن نشد کان را سبب چیست
قضا جنبان آن حال عجب کیست

یکی گفتا کسی مثلش ندیده ست
همانا کز کسی چشمش رسیده ست

یکی افتاد این معنی پسندش
که از دیو و پری آمد گزندش

یکی گفتا همانا سحر سازی
ز سحرش بست بر دامن طرازی

یکی گفت این همه آثار عشق است
دلش بی شک به زیر بار عشق است

ولی کس را به بیداری ندیده
ز خوابش گویی این آفت رسیده

همی بست از گمان هر کس خیالی
همی کردند با هم قیل و قالی

ولی سر دلش ظاهر نمی شد
سخن بر هیچ چیز آخر نمی شد

ازان جمله فسونگر دایه ای داشت
که از افسونگری سرمایه ای داشت

به راه عاشقی کارآزموده
گهی عاشق گهی معشوق بوده

به هم وصلت ده معشوق و عاشق
موافق ساز یار ناموافق

شبی آمد زمین بوسید پیشش
به یاد آورد خدمت های خویشش

بگفت ای غنچه بستان شاهی
به خاری از تو گلرویان مباهی

دلت خرم لبت پر خنده بادا
ز فرت بخت ما فرخنده بادا

تو در باغ جمال آن تازه سروی
که کردت طوطی جان تذروی

من از بحر وفا آن جویبارم
که پروردت زمانه در کنارم

رخت ز آغاز من بودم که دیدم
به تیغ مهر نافت من بریدم

سر و تن شستم از مشک و گلابت
گلاب مشکبو کردم خطابت

قماط از پرده دل کردمت ساز
ز جانش رشته پیچیدم به صد ناز

غذا از شیر دادم شکرت را
بپروردم تن جان پرورت را

شب آمد خواب در کار تو کردم
سحر شد زیب رخسار تو کردم

اگر رفتم طراز دوش بودی
چو خفتم خفته در آغوش بودی

چو شد شاخ گلت سرو خرامان
هنوزت دست نگسستم ز دامان

به هر کاریت خدمتگار بودم
به خدمتگاریت در کار بودم

به هر جا رفت سرو دلربایت
فتادم همچو سایه در قفایت

چو بنشستی به خدمت ایستادم
چو خسپیدی به پایت سر نهادم

کنون هم در همان کارم که بودم
بدان صدقت پرستارم که بودم

ز من راز دلت پنهان چه داری
ز خود بیگانه ام زینسان چه داری

بگوی آخر درین کارت که انداخت
که برد اینسان خرد بارت که انداخت

چنین آشفته و در هم چرایی
چنین با درد و غم همدم چرایی

گل سرخت چرا زرد است ازینسان
دم گرمت چرا سرد است ازینسان

تو خورشیدی چو ماهت کاستن چیست
زوال چاشتگاهت خواستن چیست

یقین دانم که زد ماهی تو را راه
بگو روشن مرا تا کیست آن ماه

اگر بر آسمان باشد فرشته
ز نور قدسیان ذاتش سرشته

به تسبیح و دعا خوانم چنانش
که آرم بر زمین از آسمانش

وگر باشد پری در کوه و بیشه
عزایم خوانیم کار است و پیشه

به تسخیرش عزیمت ها بخوانم
کنم در شیشه و پیشت نشانم

وگر باشد ز جنس آدمیزاد
بزودی سازم از وی خاطرت شاد

که باشد خود که پیوندت نخواهد
نه بنده بل خداوندت نخواهد

زلیخا چون بدید آن مهربانی
فسون پردازی و افسانه خوانی

ندید از راست گفتن هیچ چاره
گرفت از گریه مه را در ستاره

که گنج مقصدم بس ناپدید است
در آن گنج ناپیدا کلید است

چه گویم با تو از مرغی نشانه
که با عنقا بود هم آشیانه

ز عنقا هست نامی پیش مردم
ز مرغ من بود آن نام هم گم

چه شیرین است عیش تلخکامی
که می داند ز کام خویش نامی

ز دوری گرچه باشد تلخ کامش
کند باری زبان شیرین ز نامش

زبان بگشاد آنگه پیش دایه
ز همرازی بلندش ساخت پایه

به خواب خویشتن بیداریش داد
به بیهوشی خود هشیاریش داد

چو دایه حرفی از طومار او خواند
ز چاره سازیش حیران فرو ماند

بلی این حرف نقش هر خیال است
که نادانسته را جستن محال است

مرادی را ز اول تا ندانی
کجا در آخرش جستن توانی

نیارست از دلش چون بند بگشاد
به اصلاحش زبان پند بگشاد

نخستین گفت کاینها کار دیو است
همیشه کار دیوان مکر و ریو است

به مردم صورتی زیبا نمایند
که تا بر وی در سودا گشایند

زلیخا گفت دیوی را چه یارا
که بنماید چنان شکلی دلارا

تنی کز شور و شر باشد سرشته
معاذالله کزو زاید فرشته

دگر گفتا که این خوابیست ناراست
چرا باید به هر ناراست جان کاست

بگفت این خواب اگر ناراست بودی
بدینسان راستان را کی ربودی

شمارند اهل دل این نکته را راست
که کج با کج گراید راست با راست

دگر گفتا که هستی دانش اندیش
برون کن این محال از خاطر خویش

بگفتا کار اگر بودی به دستم
کی این بار گران دادی شکستم

مرا تدبیر کار از دست رفته ست
عنان اختیار از دست رفته ست

مرا نقشی نشسته در دل تنگ
که بی محکم تر است از نقش در سنگ

اگر بادی وزد یا آبی آید
ز سنگ آن نقش محکم چون زداید

چو دایه دیدش اندر عشق محکم
فرو بست از نصیحت گوییش دم

نهانی رفت و حالش با پدر گفت
پدر زان قصه مشکل برآشفت

ولی چون بود عاجز دست تدبیر
حوالت کرد کارش را به تقدیر

English translation

Wherever love's bow lets fly an arrow, No shield-bearing or strategy can avail.

When that arrow makes a home within, A hundred signs of it appear without.

It is pleasing to repeat this maxim of the wise: Musk and love can never be concealed.

Though musk be covered by a hundred veils, Its fragrance betrays it through all hundred.

Zulaikha kept her love concealed And secretly sowed seeds of sorrow in her breast.

Yet every moment it sprang forth somewhere, Growing and flourishing from within.

At times her eyes poured forth tears— Not merely water, but pure blood.

With every drop released from her lashes, Her hidden secret fell upon her face.

At times the fire within made her sigh, And the smoke of her sigh reached the heavens.

With every sigh she drew from her heart, Others caught the scent of her roasting heart.

Through days and nights without sleep or food, Her red rose came to resemble a yellow tulip.

Everyone knew that from no garden Does a tulip grow without a scar.

When the handmaidens saw these signs, They traced upon her the lineaments of distraction.

Yet it was not clear what caused them, Or whom fate had made the mover of this strange condition.

One said: No one has ever seen her like this; Surely someone has struck her with the evil eye.

Another favored the notion That a demon or fairy had harmed her.

One said: Surely some sorcerer Has bound an enchanted ornament upon her hem.

Another said: These are all signs of love; Her heart is undoubtedly burdened beneath love's load.

Yet she has seen no one while awake; It seems this affliction came to her in sleep.

Each fashioned an image from conjecture, And they raised a clamor among themselves.

But the secret of her heart did not become manifest, And their discussion reached no conclusion.

Among them she had an enchantress of a nurse, One richly endowed with the arts of enchantment.

Experienced in the ways of love, She had at times been lover and at times beloved.

She joined beloved and lover together And reconciled an unwilling sweetheart.

One night she came and kissed the ground before her, Then called to mind all her former services.

She said: O bud of the royal garden, Through one thorn from you, the rose-faced would boast.

May your heart be joyful and your lips full of laughter; Through the splendor of your fortune, may ours be blessed.

In the garden of beauty, you are that fresh cypress Whom the parrot of the soul has made into a pheasant.

I am that stream from the sea of fidelity In whose embrace time itself reared you.

From the beginning, I was the first to see your face; With affection's blade, I cut your navel cord.

I washed your head and body with musk and rosewater, And named you Rosewater Fragrant with Musk.

I fashioned your swaddling cloth from the veil of my heart And spun its thread from my soul with a hundred tender graces.

I nourished your sweetness with milk And reared your soul-sustaining body.

When night came, I devoted myself to your sleep; At dawn, I adorned your face.

Whenever I walked, you were the ornament upon my shoulder; Whenever I slept, you lay asleep in my arms.

When your rose branch became a gracefully moving cypress, Still I did not withdraw my hand from your hem.

In every affair I was your servant, And in serving you I remained constantly at work.

Wherever your heart-stealing cypress went, I followed behind it like a shadow.

When you sat, I stood in service; When you slept, I laid my head at your feet.

Even now I remain engaged in the same work, And by the loyalty I bear you, I am the same attendant.

Why do you hide your heart's secret from me? Why treat me as such a stranger to yourself?

Tell me at last who cast you into this state; Who has thus carried away your burden of reason?

Why are you so distraught and disordered? Why have you made pain and sorrow your companions?

Why has your red rose grown so yellow? Why has your warm breath become so cold?

You are the sun; why should your moon wane? Why should you desire decline at the hour of noon?

I know for certain that a moon has waylaid you; Tell me plainly who that moon is.

If he is an angel in heaven, His being woven from the light of the holy ones,

I shall invoke him with glorification and prayer Until I bring him from heaven down to earth.

And if he is a fairy in mountain or forest, The recitation of spells is my work and craft.

I shall recite incantations to subdue him, Confine him in a bottle, and display him before you.

And if he belongs to humankind, I shall quickly make your heart rejoice through him.

Who could he be that would not desire union with you, Who would not wish to be not merely your slave, but your lord?

When Zulaikha witnessed that kindness, Those enchanting arts and beguiling words,

She saw no alternative to speaking truthfully And, through weeping, set stars around the moon.

She said: The treasure I seek is deeply hidden, And within that unseen treasure lies the key.

What sign can I give you of a bird Whose nest is shared with the Simurgh?

Among people, the Simurgh at least has a name, But even the name of my bird is lost.

How sweet is the life of one embittered by love Who knows a name belonging to the object of desire.

Though separation may leave the lover bitter-mouthed, At least that name makes the tongue sweet.

Then she opened her tongue before the nurse And raised her to the high station of confidante.

She awakened her to the vision in her dream And made her conscious of her own unconsciousness.

When the nurse read one letter from her scroll, She was left bewildered in her search for a remedy.

Indeed, this matter admits every imagined form, For seeking what is unknown is impossible.

Unless you first know what is desired, How can you ultimately seek to find it?

Since she could not loosen the bond from Zulaikha's heart, She opened her tongue in counsel to reform her.

First she said: These are the works of demons; The work of demons is always deceit and guile.

They display a beautiful human form So that they may open the door of madness through it.

Zulaikha said: How could a demon possess the power To reveal so heart-ravishing a form?

From a body fashioned of tumult and wickedness— God forbid that an angel should be born.

Next she said: This is a false dream; Why should you waste your life over every falsehood?

She replied: If this dream were false, How could it thus have carried away the truthful?

The people of the heart reckon this maxim true: The crooked inclines toward the crooked, and the straight toward the straight.

Next she said: You are a seeker of wisdom; Cast this impossibility out of your mind.

She replied: If the matter were in my hands, How could this heavy burden have broken me?

The power to manage my affair has left my hands; The reins of choice have slipped from my grasp.

An image has settled in my constricted heart, More firmly fixed than an engraving in stone.

If a wind should blow or water should come, How could it erase that firm image from the stone?

When the nurse saw her steadfast in love, She closed her lips against further counsel.

Secretly she went and told her father of her condition; Her father became deeply troubled by that difficult tale.

But since the hand of strategy was powerless, He entrusted her affair to destiny.

Updated 2026-07-17

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related