1Cademy - دفتر ششم - بخش ۷۸ - انابت آن طالب گنج به حق تعالی بعد از طلب بسیار و عجز و اضطرار کی ای ولی الاظهار تو کن این پنهان را آشکار / Book Six - Section 78 - The repentance of that seeker of the treasure to God the Most High after much seeking and helplessness and distress, saying, O Revealer, do Thou make this hidden thing manifest

Learn Before

Poem

دفتر ششم - بخش ۷۸ - انابت آن طالب گنج به حق تعالی بعد از طلب بسیار و عجز و اضطرار کی ای ولی الاظهار تو کن این پنهان را آشکار / Book Six - Section 78 - The repentance of that seeker of the treasure to God the Most High after much seeking and helplessness and distress, saying, 'O Revealer, do Thou make this hidden thing manifest'

Original content

گفت آن درویش ای دانای راز
از پی این گنج کردم یاوه تاز

دیو حرص و آز و مستعجل تگی
نی تانی جست و نی آهستگی

من ز دیگی لقمه ای نندوختم
کف سیه کردم دهان را سوختم

خود نگفتم چون درین ناموقنم
زان گره زن این گره را حل کنم

قول حق را هم ز حق تفسیر جو
هین مگو ژاژ از گمان ای سخت رو

آن گره کو زد همو بگشایدش
مهره کو انداخت او بربایدش

گرچه آسانت نمود آن سان سخن
کی بود آسان رموز من لدن

گفت یا رب توبه کردم زین شتاب
چون تو در بستی تو کن هم فتح باب

بر سر خرقه شدن بار دگر
در دعا کردن بدم هم بی هنر

کو هنر کو من کجا دل مستوی
این همه عکس توست و خود توی

هر شبی تدبیر و فرهنگم به خواب
هم چو کشتی غرقه می گردد ز آب

خود نه من می مانم و نه آن هنر
تن چو مرداری فتاده بی خبر

تا سحر جمله شب آن شاه علی
خود همی گوید الستی و بلی

کو بلی گو جمله را سیلاب برد
یا نهنگی خورد کل را کرد و مرد

صبح دم چون تیغ گوهردار خود
از نیام ظلمت شب بر کند

آفتاب شرق شب را طی کند
از نهنگ آن خورده ها را قی کند

رسته چون یونس ز معدهٔ آن نهنگ
منتشر گردیم اندر بو و رنگ

خلق چون یونس مسبح آمدند
کاندر آن ظلمات پر راحت شدند

هر یکی گوید به هنگام سحر
چون ز بطن حوت شب آید به در

کای کریمی که در آن لیل وحش
گنج رحمت بنهی و چندین چشش

چشم تیز و گوش تازه تن سبک
از شب هم چون نهنگ ذوالحبک

از مقامات وحش رو زین سپس
هیچ نگریزیم ما با چون تو کس

موسی آن را نار دید و نور بود
زنگیی دیدیم شب را حور بود

بعد ازین ما دیده خواهیم از تو بس
تا نپوشد بحر را خاشاک و خس

ساحران را چشم چون رست از عمی
کف زنان بودند بی این دست و پا

چشم بند خلق جز اسباب نیست
هر که لرزد بر سبب ز اصحاب نیست

لیک حق اصحابنا اصحاب را
در گشاد و برد تا صدر سرا

با کفش نامستحق و مستحق
معتقان رحمت اند از بند رق

در عدم ما مستحقان کی بدیم
که برین جان و برین دانش زدیم

ای بکرده یار هر اغیار را
وی بداده خلعت گل خار را

خاک ما را ثانیا پالیز کن
هیچ نی را بار دیگر چیز کن

این دعا تو امر کردی ز ابتدی
ورنه خاکی را چه زهرهٔ این بدی

چون دعامان امر کردی ای عجاب
این دعای خویش را کن مستجاب

شب شکسته کشتی فهم و حواس
نه امیدی مانده نه خوف و نه یاس

برده در دریای رحمت ایزدم
تا ز چه فن پر کند بفرستدم

آن یکی را کرده پر نور جلال
وآن دگر را کرده پر وهم و خیال

گر بخویشم هیچ رای و فن بدی
رای و تدبیرم به حکم من بدی

شب نرفتی هوش بی فرمان من
زیر دام من بدی مرغان من

بودمی آگه ز منزلهای جان
وقت خواب و بیهشی و امتحان

چون کفم زین حل و عقد او تهیست
ای عجب این معجبی من ز کیست

دیده را نادیده خود انگاشتم
باز زنبیل دعا برداشتم

چون الف چیزی ندارم ای کریم
جز دلی دلتنگ تر از چشم میم

این الف وین میم ام بود ماست
میم ام تنگست الف زو نر گداست

آن الف چیزی ندارد غافلیست
میم دلتنگ آن زمان عاقلیست

در زمان بیهشی خود هیچ من
در زمان هوش اندر پیچ من

هیچ دیگر بر چنین هیچی منه
نام دولت بر چنین پیچی منه

خود ندارم هیچ به سازد مرا
که ز وهم دارم است این صد عنا

در ندارم هم تو داراییم کن
رنج دیدم راحت افزاییم کن

هم در آب دیده عریان بیستم
بر در تو چونک دیده نیستم

آب دیدهٔ بندهٔ بی دیده را
سبزه ای بخش و نباتی زین چرا

ور نمانم آب آبم ده ز عین
هم چو عینین نبی هطالتین

او چو آب دیده جست از جود حق
با چنان اقبال و اجلال و سبق

چون نباشم ز اشک خون باریک ریس
من تهی دست قصور کاسه لیس

چون چنان چشم اشک را مفتون بود
اشک من باید که صد جیحون بود

قطره ای زان زین دو صد جیحون به است
که بدان یک قطره انس و جن برست

چونک باران جست آن روضهٔ بهشت
چون نجوید آب شوره خاک زشت

ای اخی دست از دعا کردن مدار
با اجابت یا رد اویت چه کار

نان که سد و مانع این آب بود
دست از آن نان می بباید شست زود

خویش را موزون و چست و سخته کن
ز آب دیده نان خود را پخته کن

English translation

Said that dervish, 'O Knower of the secret, in pursuit of this treasure I have galloped vainly. The demon of greed and cupidity and hasty running left neither patience nor deliberation. I did not gain a morsel from any pot; I only blackened my hands and burned my mouth. I did not say to myself: Since I am uncertain in this matter, let me seek the untying of this knot from Him who tied it. Seek the interpretation of God's word from God Himself; beware, do not speak nonsense out of conjecture, O stubborn one! The knot that He tied, He alone will open; the bead that He threw, He alone will snatch back. Although that speech appeared easy to you, how can the mysteries from Our presence be easy?' He said, 'O Lord, I repent of this haste; since You closed the door, do You also open it! In returning to my dervish cloak once more, and in making prayer, I am also without skill. Where is skill? Where am I? Where is the balanced heart? All this is Your reflection, and it is You Yourself. Every night my planning and intelligence in sleep drown in the water like a ship. Neither I remain nor that skill; the body falls like a corpse, unconscious. Until dawn, all night, that High King Himself keeps saying 'Am I not?' and 'Yes'. Where is the sayer of 'Yes'? The flood has swept them all away, or a crocodile has devoured the whole and made them dead. At dawn, when He draws His jeweled sword from the scabbard of the night's darkness, The sun of the East rolls up the night, and makes the crocodile vomit those it had devoured. Delivered like Jonah from the stomach of that crocodile, we become dispersed in scent and color. The creatures, like Jonah, became glorifiers (of God), for in that darkness they found much rest. Every one says at the time of dawn, when he emerges from the belly of the fish of the night, Saying, O Generous One, who in that wild night bestowest the treasure of mercy and so much tasting! A sharp eye, a fresh ear, a light body, (saved) from the night which is like a crocodile with starry tracks. Henceforth we will never flee from the stations of wildness, having someone like You. Moses saw it as fire, but it was light; we saw the night as a Zanj, but it was a Houri. After this, we will ask only for vision from You, so that thorns and rubbish may not conceal the sea. When the magicians' eyes were delivered from blindness, they were clapping hands without these hands and feet. The blindfold of the creatures is nothing but secondary causes; whoever trembles for the cause is not of the companions. But the Truth opened the door for our companions, and took them to the seat of honor in the mansion. With His hand, the undeserving and the deserving are freed by mercy from the bond of slavery. In non-existence, when were we deserving, that we should attain to this life and this knowledge? O You who have made every stranger a friend, and O You who have given the robe of the rose to the thorn, Make our dust a garden once again; make absolute nothingness into something once more. You commanded this prayer from the beginning; otherwise, what courage would dust have for this? Since You wonderfully commanded us to pray, answer this prayer of Yours. At night the ship of understanding and senses is broken; neither hope remains, nor fear, nor despair. My God has taken me into the sea of mercy, (wondering) with what art He will fill me and send me back. He has filled one with the light of majesty, and the other with fancy and imagination. If I had any judgment or art of my own, my judgment and planning would be under my control. At night my consciousness would not depart without my command; my birds would be under my own snare. I would be aware of the resting places of the soul during sleep, unconsciousness, and trial. Since my hand is empty of this loosening and binding of His, O wonder, from whom comes this self-conceit of mine? I feigned that I had not seen what I saw; again I took up the beggar's basket of prayer. Like the letter Alif, I have nothing, O Generous One, except a heart more constricted than the eye of the letter Mim. This Alif and this Mim of Am (I am) is our existence; the Mim is constricted, the Alif is a sheer beggar. That Alif has nothing, it is negligence; the constricted Mim at that time is intelligence. In the time of unconsciousness, I am a mere nothing; in the time of consciousness, I am in confusion. Do not add another nothing to such a nothing; do not lay the name of fortune on such a confusion. In truth I have nothing, and that is best for me, for from the illusion that I have comes these hundredfold pains. In having nothing, make me wealthy; I have seen pain, increase my comfort. I will also stand naked in the tears of my eyes at Your door, since I have no vision. To the tears of the sightless servant, bestow some greenery and plants from this pasture. And if no water (tears) remains to me, give me water from the source, like the two copious eyes of the Prophet. Since he sought tears from the bounty of God, despite such fortune and majesty and precedence, How should I not spin fine threads of tears of blood— I, the empty-handed, shortcomings-filled plate-licker? Since such an eye was enamored of tears, my tears ought to be a hundred rivers of Oxus. A single drop of that is better than these two hundred Oxus rivers, for by that one drop men and jinn were saved. Since that garden of Paradise sought rain, how should not the foul salty earth seek water? O brother, do not hold back your hand from praying; what business is it of yours whether it is answered or rejected? The bread that was a dam and barrier to this water— you must wash your hands of that bread quickly. Make yourself well-proportioned, agile, and tested; bake your bread with the water of your eyes.

Updated 2026-06-21

Contributors are:

Who are from:

References