1Cademy - دفتر ششم - بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است / Book Six - Section 4 - Supplicating and seeking refuge in God from the trial of free w

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر ششم / Masnavi: Book Six

Poem

دفتر ششم - بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است / Book Six - Section 4 - Supplicating and seeking refuge in God from the trial of free w

Original content

اولم این جزر و مد از تو رسید
ورنه ساکن بود این بحر ای مجید

هم از آنجا کین تردد دادیم
بی تردد کن مرا هم از کرم

ابتلاام می کنی آه الغیاث
ای ذکور از ابتلاات چون اناث

تا بکی این ابتلا یا رب مکن
مذهبی ام بخش و ده مذهب مکن

اشتری ام لاغری و پشت ریش
ز اختیار هم چو پالان شکل خویش

این کژاوه گه شود این سو گران
آن کژاوه گه شود آن سو کشان

بفکن از من حمل ناهموار را
تا ببینم روضهٔ ابرار را

هم چو آن اصحاب کهف از باغ جود
می چرم ایقاظ نی بل هم رقود

خفته باشم بر یمین یا بر یسار
برنگردم جز چو گو بی اختیار

هم به تقلیب تو تا ذات الیمین
یا سوی ذات الشمال ای رب دین

صد هزاران سال بودم در مطار
هم چو ذرات هوا بی اختیار

گر فراموشم شدست آن وقت و حال
یادگارم هست در خواب ارتحال

می رهم زین چارمیخ چارشاخ
می جهم در مسرح جان زین مناخ

شیر آن ایام ماضیهای خود
می چشم از دایهٔ خواب ای صمد

جمله عالم ز اختیار و هست خود
می گریزد در سر سرمست خود

تا دمی از هوشیاری وا رهند
ننگ خمر و زمر بر خود می نهند

جمله دانسته که این هستی فخ است
فکر و ذکر اختیاری دوزخ است

می گریزند از خودی در بیخودی
یا به مستی یا به شغل ای مهتدی

نفس را زان نیستی وا می کشی
زانک بی فرمان شد اندر بیهشی

لیس للجن و لا للانس ان
ینفذوا من حبس اقطار الزمن

لا نفوذ الا بسلطان الهدی
من تجاویف السموات العلی

لا هدی الا بسلطان یقی
من حراس الشهب روح المتقی

هیچ کس را تا نگردد او فنا
نیست ره در بارگاه کبریا

چیست معراج فلک این نیستی
عاشقان را مذهب و دین نیستی

پوستین و چارق آمد از نیاز
در طریق عشق محراب ایاز

گرچه او خود شاه را محبوب بود
ظاهر و باطن لطیف و خوب بود

گشته بی کبر و ریا و کینه ای
حسن سلطان را رخش آیینه ای

چونک از هستی خود او دور شد
منتهای کار او محمود بد

زان قوی تر بود تمکین ایاز
که ز خوف کبر کردی احتراز

او مهذب گشته بود و آمده
کبر را و نفس را گردن زده

یا پی تعلیم می کرد آن حیل
یا برای حکمتی دور از وجل

یا که دید چارقش زان شد پسند
کز نسیم نیستی هستیست بند

تا گشاید دخمه کان بر نیستیست
تا بیاید آن نسیم عیش و زیست

ملک و مال و اطلس این مرحله
هست بر جان سبک رو سلسله

سلسلهٔ زرین بدید و غره گشت
ماند در سوراخ چاهی جان ز دشت

صورتش جنت به معنی دوزخی
افعیی پر زهر و نقشش گل رخی

گرچه مؤمن را سقر ندهد ضرر
لیک هم بهتر بود زانجا گذر

گرچه دوزخ دور دارد زو نکال
لیک جنت به ورا فی کل حال

الحذر ای ناقصان زین گلرخی
که بگاه صحبت آمد دوزخی

English translation

First, this ebb and flow came to me from You; Otherwise, this sea would be still, O Glorious One! From that same place where You gave me this hesitation, Free me from hesitation too, out of Your grace. You put me to trial—ah, to my rescue! O You from whose trials males become like females! How long this trial? O Lord, do it not! Grant me one sect, and do not make me of ten sects. I am a lean and sore-backed camel, From free will, shaped like my own packsaddle. This litter becomes heavy on this side at times, That litter pulls to that side at times. Throw off from me the uneven burden, So that I may see the garden of the righteous. Like those Companions of the Cave, from the garden of bounty, May I graze—not awake, nay, but asleep. Sleeping on the right side or on the left, Turning not, except like a polo ball, without free will; Turned by You, to the right Or towards the left, O Lord of Religion. For hundreds of thousands of years I was in flight, Like the particles of the air, without free will. If I have forgotten that time and state, I have a reminder in the departure of sleep: I escape from this four-pegged, four-branched (body), I bound into the pasture of the soul from this resting-place; The milk of those past days of mine, I taste from the nurse of sleep, O Eternal One! The whole world from its free will and existence Is fleeing into its intoxicated head, So that for a moment they may be delivered from sobriety; They bring upon themselves the shame of wine and music. All have known that this existence is a trap, Thought and memory of free will is a hell. They are fleeing from selfhood into selflessness, Either into drunkenness or into occupation, O rightly guided one! You draw the soul back from that non-existence, Because it became without command in unconsciousness. It is not for the Jinn nor for mankind that They should pass out of the prison of the regions of time; There is no passing except by the authority of guidance Out of the hollows of the high heavens; There is no guidance except by the authority that protects The soul of the pious from the guards of shooting stars. Until a man becomes annihilated, there is for him No way into the audience-hall of Majesty. What is the ascension to heaven? This non-existence; The religion and creed of the lovers is non-existence. The sheepskin jacket and rustic shoes came from need, In the path of love, the prayer-niche of Ayaz. Although he himself was beloved to the King, Outwardly and inwardly refined and good; Becoming without pride, hypocrisy, and malice, His face a mirror for the Sultan's beauty. Because he became far removed from his own existence, The end of his affair was Mahmud (praiseworthy). The dignity of Ayaz was even stronger than that, For out of fear of pride he would take precaution. He had become purified and had come, Having struck off the neck of pride and the fleshly soul. Either he was practicing those devices for instruction, Or for a wisdom far from fear; Or else he saw that his rustic shoes became approved for the reason That from the breeze of non-existence, existence is bound. So that he might open the vault that opens on non-existence, So that that breeze of joy and life might come. The kingdom, wealth, and satin of this stage Are a chain upon the light-stepping soul. It saw the golden chain and became deluded; The soul remained in the hole of a well, away from the plain. Its form is a paradise, in meaning a hell; A venomous viper, and its pattern a rose-faced beauty. Although Hell-fire gives no harm to the believer, Yet passing by that place is even better. Although Hell keeps its punishment away from him, Yet Paradise is better for him in every case. Beware, O imperfect ones, of this rose-faced one, Who, at the time of companionship, proved to be a hell.

Updated 2026-07-04

Contributors are:

Who are from:

References