1Cademy - بخش ۳۳ - ذکر ابوتراب نخشبی قدس الله روحه / Section 33 - Mention of Abu Turab al-Nakhshabi, May Allah Sanctify His Soul

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۳۳ - ذکر ابوتراب نخشبی قدس الله روحه / Section 33 - Mention of Abu Turab al-Nakhshabi, May Allah Sanctify His Soul

Original content

آن مبارز صف بلا، آن عارف صدق و صفا، آن مرد میدان معنی، آن فرد ایوان تقوی، آن محقق حق و نبی، قطب وقت ابوتراب نخشبی رحمةالله علیه، از عیار پیشگان طریقت بود، و از مجردان راه بلا بود و از سیاحان بادیه فقر بود، و از سیدان این طایفه بود، و از اکابر مشایخ خراسان بود، و درمجاهده و تقوی قدمی راسخ داشت، و در اشارات و کلمات نفسی عالی داشت. چهل موقف ایستاده بود و در چندین سال هرگز سر بر بالین ننهاده بود، مگر در حرم.
یکبار در سحرگاه به خواب شد. قومی از حوران خواستند که خویشتن بر او عرضه کنند. شیخ گفت: ما را چندان پروایی هست به غفور که پروای حور ندارم. حوران گفتند: ای بزرگ! هرچند چنین است اما یاران ما را شماتت کنند که بشنوند که ما را پیش تو قبولی نبود.

تا رضوان جواب داد که: ممکن نیست این عزیزان پروای شما بود. بروید تا فردا که در بهشت قرار گیرد و بر سریر مملکت نشیند آنگاه بیایید و تقصیری که در خدمت رفته است به جای آرید.
بوتراب گفت که : ای رضوان! اگر خود به بهشت فرو آیم گو خدمت کنید.

ابن جلا گوید: بوتراب در مکه آمد. تازه روی بود. گفتم: طعام کجا خورده ای؟
گفت: به بصره، و دیگر به بغداد، و دیگر اینجا.

و ابن جلا گوید: سیصد پیر را دیدم. در میان ایشان هیچ کس بزرگتر از چهارتن نبود. اول ایشان بوتراب بود.
نقل است که چون از اصحاب خویش چیزی دیدی که کراهیت داشتی خود توبه کردی و در مجاهده بیفزودی و گفتی: این بیچاره به شومی من در این بلا افتاده است.

و اصحاب را گفتی: هرکه از شما مرقعی پوشید سوال کرد، وهرکه اندر خانقاه نشست سوال کرد، و هرکه از مصحف قرآن خواند سوال کرد.
یک روز یکی از اصحاب وی دست به پوست خربزه ای دراز کرد و سه روز بود تا چیزی نخورده بود. گفت: تو برو که تصوف را نشایی. تو را به بازار باید شد.

و گفت: میان من و خدای عهدی است که چون دست به حرام دراز کنم مرا از آن بازدارد.
و گفت: هیچ آرزو بر دل من دست نبوده است، مگر وقتی در بادیه می آمدم. آرزوی نان گرم و خایه مرغ بر دلم گذر کرد. اتفاق افتاد که راه گم کردم. به قبیله ای افتادم. جمعی ایستاده بودند و مشغله می کردند. چون مرا بدیدند در من آویختند و گفتند: کالای ما برده ای.

و کسی آمده بود و کالای ایشان برده بود. شیخ را بگرفتند و دویست چوب بزدند. در میان چوب زدن پیری از آن موضع بگذشت. دید یکی را می زدند. به نزدیک او شد. بدانست که او کیست. مرقع بدرید و فریاد برداشت و گفت: شیخ الشیوخ طریقت است. این چه بی حرمتی است؟ این چه بی ادبی است که با سید همه صدیقان طریقت کردید؟
آن مردمان فریاد کردند و پشیمانی خوردند و عذر خواستند. شیخ گفت: ای برادران! به حق وفای اسلام که هرگز وقتی بر من گذر نکرد خوشتر از این وقت، سالها بود تا می خواستم که این نفس به کام خویش ببینم. بدان آرزو اکنون رسیدم.

پس پیر صوفی دست او بگرفت و او را به خانقاه بردو دستوری خواست تا طعامی بیاورد. برفت و نان گرم و خایه مرغ بیاورد.شیخ گفت: ای نفس! هر آرزویی که بر دل تو خواهد گذشت بی دویست تازیانه نخواهد بود.
نقل است که بوتراب را چند پسر بود؛ و در عهد او گرگ مردم خوار پدید آمده بود. چند پسرش را بدرید. یک روز به سجاده نشسته بود. گرگ قصد او کرد. او را خبر کردند. همچنان می بود. گرگ چون او را بدید بازگشت.

نقل است که یکبار با مریدان در بادیه می رفت. اصحاب تشنه شدند. خواستند که وضو سازند. به شیخ مراجعه کردند. شیخ خطی بکشید، آب برجوشید و وضو ساختند.
ابوالعباس سیرمی گوید: با بوتراب در بادیه بودم. یکی از یاران گفت مرا تشنه است.

پای بر زمین زد. چشمه ای آب پدید آمد. مرد گفت: مرا چنان آرزوست که به قدح بخورم.
دست بر زمین زد قدحی برآمد از آبگینه سپید که از آن نیکوتر نباشد. وی از آن آب بخورد و یاران را آب داد و آن قدح تا به مکه با ما بود.

بوتراب ابوالعباس را گفت: اصحاب تو چه می گویند در این کارها که حق تعالی با اولیای خویش می کند از کرامات؟
گفت: هیچکس ندیدم که به دین ایمان آورد الا اندکی.

گفت: هرکه ایمان نیاورد به دین کافر بود.
و یک بار مریدان گفتند: گزیر نیست از قوت شیخ.

گفت: گزیر نیست از آنکه از او گزیر نیست.
بوتراب گفت: شبی در بادیه می رفتم - تنها - شبی تاریک بود. ناگاه سیاهی پیش من آمد. چندانکه مناره ای ترسیدم. چون او را بدیدم گفتم: تو پری یا آدمی؟

گفت: تو مسلمان یا کافری؟
گفتم: مسلمان.

گفت: مسلمان جز خدای از چیزدیگر مترسد.
شیخ گفت: دل من به من بازآمد. دانستم که فرستاده غیب است. تسلیم کردم و خوف از من برفت.

و گفت: غلامی دیدم در بادیه بی زاد و راحله. گفتم: اگر یقین نیستی با او هلاک شود. پس گفتم: یا غلام به چنین جای می روی بی زاد؟
گفت: ای پیر! سربردار تا جز خدای هیچ کس را بینی.

گفتم: اکنون هرکجا خواهی برو.
و گفت: مدت بیست سال نه از کسی چیزی گرفتم و نه کسی را چیزی دادم. گفتند: چگونه؟ گفت: اگر می گرفتم از وی گرفتم و اگر می دادم بدو می دادم.

و گفت: روزی طعامی برمن عرضه کردند، منع کردم. چهارده روز گرسنه ماندم، از شومی آنکه منع کردم.
و گفت: هیچ نمی دانم مرید را مضرتر از سفرکردن بر متابعت نفس و هیچ فساد به مرید راه نیافت الا به سبب سفرهای باطل.

و گفت: حق تعالی فرموده است که دور باشید از کبایر، و کبایر نیست الا دعوی فاسد و اشارت باطل و اطلاق کردن عبارات و الفاظ میان تهی بی حقیقت. ثم قال قال الله تعالی و ان الشیاطین لیوحون الی اولیاءهم لیجادلوکم.
و گفت: هرگز هیچکس به رضای خدای نرسد اگر یک ذره دنیا را در دل او مقدار بود.

و گفت: چون بنده صادق بود در عمل حلاوت یابد، پیش از آنکه عمل کند و اگر اخلاص به جای آورد در آن حلاوت یابد، در آن وقت که آن عمل کند.
و گفت: شما سه چیز دوست می دارید و از آن شما نیست نفس را دوست می دارید و نفس از آن خدای است، و روح را دوست می دارید و روح از آن خدای است، و مال را دوست می دارید و مال از آن خدای است. و دو چیز طلب می کنید و نمی یابید: شادی و راحت. و این هردو در بهشت خواهد بود.

و گفت: سبب وصول به حق هفده درجه است. ادنای آن اجابت است و اعلای آن توکل کردن به خدای تعالی به حقیقت.
و گفت: توکل آن است که خویشتن را در دریای عبودیت افگنی، دل در خدای بسته داری. اگر دهد شکر گویی و اگر بازگیرد صبر کنی.

وگفت: هیچ چیز عارف را تیره نکند و همه تیرگیها با او روشن بود.
و گفت: از دلها دلی است که زنده به نور فهم از خدای .

و گفت: قناعت گرفتن قوت از خدای .
و گفت: هیچ چیز نیست از عبادات نافعتر از اصلاح خواطر.

و گفت: اندیشه خویش را نگاه دار زیرا که مقدمه همه چیزها است که هرکه را اندیشه درست شد بعد از آن هرچه بر وی برود از افعال و احوال همه درست بود.
و گفت: حق تعالی گویا گرداند علما را در هر روزگاری مناسب اعمال اهل روزگار.

و گفت: حقیقت غناآن است که مستغنی باشی از هرکه مثل توست، و حقیقت فقر آن است که محتاج باشی به هرکه مثل توست.
نقل است که کسی گفتش: تو را هیچ حاجت هست به من؟ بردار.

شیخ گفت: مرا چون به تو و مثل تو حاجت بود که مرا به خدای حاجت نیست. یعنی در مقام رضایم؛ راضی را با حاجت چه کار.
و گفت: فقیر آن است که قوت او آن بود که بیابد و لباس او آن بود که عورتی بپوشد و مسکن او آن بود که در آنجا باشد.

نقل است که وفات او در بادیه بصره بود و از پس او به چندین سال جماعتی بدو رسیدند او را دیدند بر پای ایستاده و روی به قبله کرده و خشک شده و رکوه ای پیش نهاده و عصا در دست گرفته و هیچ سباعی گرد او نگشتی؛ رحمةالله علیه.

English translation

That champion of the ranks of affliction, that gnostic of sincerity and purity, that man of the field of meaning, that solitary one of the chamber of piety, that verifier of the Truth and the Prophet, the pole of his time, Abu Turab al-Nakhshabi, may God have mercy upon him, was of the chivalrous practitioners of the Path, and was among the solitary travelers on the way of affliction, and of the travelers in the desert of poverty, and was among the masters of this group, and among the great sheikhs of Khorasan. In struggle and piety, he had a firm footing, and in subtle allusions and words, he possessed an elevated spirit. He had stood at forty stations, and for many years he had never laid his head on a pillow except in the Sanctuary (of Mecca).

Once at dawn, he fell asleep. A group of houris desired to present themselves to him. The Sheikh said: 'I am so preoccupied with the All-Forgiving that I have no care for houris.' The houris said: 'O master! Although it is so, our companions will reproach us if they hear that we found no acceptance with you.' Until Ridwan answered: 'It is impossible for these beloved ones to be concerned with you. Go until tomorrow when he is settled in Paradise and sits upon the throne of the kingdom; then come and make amends for the service that was neglected.' Abu Turab said: 'O Ridwan! Even if I descend into Paradise, tell them to serve.'

Ibn Jalla says: Abu Turab came to Mecca. He was fresh-faced. I said: 'Where did you eat food?' He said: 'In Basra, then in Baghdad, and then here.' And Ibn Jalla says: 'I saw three hundred elders. Among them, none was greater than four individuals. The first of them was Abu Turab.'

It is related that when he saw something from his companions that he disliked, he himself would repent and increase his spiritual struggle, and say: 'This poor one has fallen into this affliction due to my misfortune.' And he would say to the companions: 'Whoever among you wears a patched robe makes a request, and whoever sits in a convent makes a request, and whoever reads from the volume of the Qur'an makes a request.'

One day, one of his companions stretched out his hand toward a melon rind, and it had been three days since he had eaten anything. He said: 'Go, for you are not fit for Sufism. You belong in the market.'

And he said: 'Between me and God there is a covenant that when I stretch my hand toward what is forbidden, He restrains me from it.'

And he said: 'No desire ever dominated my heart, except once when I was traveling in the desert. A desire for warm bread and chicken eggs passed through my heart. It happened that I lost my way. I came upon a tribe. A group of people was standing and shouting. When they saw me, they seized me and said: "You have stolen our goods." And someone had indeed come and stolen their goods. They took the Sheikh and struck him two hundred times with a stick. While they were beating him, an elder from that place passed by. He saw them beating someone. He went near him and recognized who he was. He tore his patched robe, cried out, and said: "He is the Master of Masters of the Path! What disrespect is this? What insolence is this that you have shown to the master of all the truthful ones of the Path?" Those people cried out, repented, and begged for forgiveness. The Sheikh said: "O brothers! By the truth of the loyalty of Islam, never has a time passed for me more pleasant than this time. For years I wanted to see this ego getting what it deserved. I have now reached that desire." Then the Sufi elder took his hand and led him to the convent, and asked permission to bring some food. He went and brought warm bread and chicken eggs. The Sheikh said: "O ego! Every desire that passes through your heart will not be without two hundred lashes."

It is related that Abu Turab had several sons; and in his time a man-eating wolf appeared. It tore several of his sons to pieces. One day he was sitting on the prayer rug. A wolf targeted him. They informed him. He remained as he was. When the wolf saw him, it turned back.

It is related that once he was traveling in the desert with his disciples. The companions became thirsty. They wished to perform ablutions. They turned to the Sheikh. The Sheikh drew a line, water gushed out, and they performed their ablutions.

Abu'l-Abbas Sirami says: 'I was in the desert with Abu Turab. One of the companions said: "I am thirsty." He struck his foot on the ground. A spring of water appeared. The man said: "My desire is to drink it from a goblet." He struck his hand on the ground; a goblet of white glass emerged, than which nothing could be more beautiful. He drank of that water and gave water to the companions, and that goblet remained with us until Mecca.'

Abu Turab said to Abu'l-Abbas: 'What do your companions say about these deeds, namely the miracles that the Almighty performs with His saints?' He said: 'I have seen no one who believes in religion except a few.' He said: 'Whoever does not believe in religion is an infidel.'

And once the disciples said: 'There is no escape from the sustenance of the Sheikh.' He said: 'There is no escape from Him from whom there is no escape.'

Abu Turab said: 'One night I was traveling in the desert alone; it was a dark night. Suddenly a black figure came before me. I feared it as much as a minaret. When I saw it, I said: "Are you a jinn or a human?" It said: "Are you a Muslim or an infidel?" I said: "Muslim." It said: "A Muslim fears nothing other than God." The Sheikh said: "My heart returned to me. I knew it was a messenger from the unseen. I submitted, and fear departed from me."

And he said: 'I saw a youth in the desert without provision or mount. I said: "If certainty is not with him, he will perish." Then I said: "O youth, are you going to such a place without provisions?" He said: "O elder! Raise your head to see if you see anyone but God." I said: "Now go wherever you wish."

And he said: 'For twenty years I neither took anything from anyone nor gave anything to anyone.' They said: 'How?' He said: 'If I took, I took from Him, and if I gave, I gave to Him.'

And he said: 'One day food was offered to me and I refused it. I remained hungry for fourteen days, because of the misfortune of having refused it.'

And he said: 'I know of nothing more harmful to a disciple than traveling in pursuit of the desires of the ego, and no corruption has ever found its way to a disciple except by reason of futile journeys.'

And he said: 'Almighty God has commanded: "Avoid the major sins"; and major sins are nothing but false claims, vain allusions, and uttering empty words and phrases devoid of reality. Then he said: "And indeed, the devils inspire their allies to dispute with you."

And he said: 'Never shall anyone reach the pleasure of God if there is even an atom's weight of the world of value in his heart.'

And he said: 'When a servant is truthful, he finds sweetness in the deed before he performs it; and if he practices sincerity, he finds sweetness in it at the time he performs that deed.'

And he said: 'You love three things, and they do not belong to you: you love the ego, and the ego belongs to God; and you love the spirit, and the spirit belongs to God; and you love wealth, and wealth belongs to God. And you seek two things and do not find them: joy and comfort, and both of these will be in Paradise.'

And he said: 'The means of reaching the Truth consists of seventeen degrees. The lowest of them is response, and the highest is trusting in God Almighty in truth.'

And he said: 'Trust is that you cast yourself into the ocean of servitude and keep your heart tied to God. If He gives, you thank Him, and if He withdraws, you be patient.'

And he said: 'Nothing makes the gnostic dark, and all darkness is illumined by him.'

And he said: 'Of hearts, there is a heart that is alive with the light of understanding from God.'

And he said: 'Contentment is receiving sustenance from God.'

And he said: 'There is nothing among acts of worship more beneficial than the rectifying of thoughts.'

And he said: 'Guard your thought, for it is the preface of all things. Whoever has correct thought, thereafter whatever passes upon him of deeds and states will all be correct.'

And he said: 'Almighty God makes the scholars speak in every age in a manner suitable to the deeds of the people of that age.'

And he said: 'The reality of wealth is that you are independent of anyone who is like you, and the reality of poverty is that you are in need of anyone who is like you.'

It is related that someone said to him: 'Do you have any need of me? Tell me.' The Sheikh said: 'How could I have need of you or someone like you when I have no need even of God? (Meaning, I am in the state of contentment/satisfaction; what has one who is content to do with need?)'

And he said: 'The poor one is he whose food is whatever he finds, and whose clothing is whatever covers his nakedness, and whose dwelling is...'

Updated 2026-07-02

Contributors are: