1Cademy - بخش ۱ - ذکر ابن محمد امام صادق(ع) / Section 1 - Mention of the Son of Muhammad, Imam al-Sadiq (peace be upon him)

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Prose

بخش ۱ - ذکر ابن محمد امام صادق(ع) / Section 1 - Mention of the Son of Muhammad, Imam al-Sadiq (peace be upon him)

Original content

آن سلطان ملت مصطفوی، آن برهان حجت نبوی، آن عامل صدیق، آن عالم تحقیق، آن میوهٔ دل اولیاء، آن جگرگوشهٔ انبیاء، آن ناقد علی، آن وارث نبی، آن عارف عاشق: جعفر الصادق رضی الله عنه.
گفته بودیم که اگر ذکر انبیاء و صحابه و اهل بیت کنیم کتابی جداگانه باید ساخت این کتاب شرح اولیاست که پس از ایشان بوده اند اما به سبب تبرک به صادق ابتدا کنیم که او نیز بعد از ایشان بوده است. و چون از اهل بیت بود و سخن طریقت او بیشتر گفته است و روایت از وی بیشتر آمده است کلمه ای چند از آن او بیاوریم که ایشان همه یکی اند.

چون ذکر او کرده شود از آن همه بود. نه بینی که قومی که مذهب او دارند، مذهب دوازده امام دارند. یعنی یکی دوازده است و دوازده یکی.
اگر تنها صفت او گویم، به زبان و عبارت من راست نیاید که در جمله علوم و اشارات و عبارات بی تکلف به کمال بود، و قدوه جمله مشایخ بود، و اعتماد همه بر وی بود، و مقتدای مطلق بود. هم الهیان را شیخ بود، و هم محمدیان را امام، و هم اهل ذوق را پیشرو، و هم اهل عشق را پیشوا. هم عباد را مقدم، هم زهاد را مکرم. هم صاحب تصنیف حقایق، هم در لطایف تفسیر و اسرار تنزیل بی نظیر بود، و از باقر رضی الله عنه بسیار سخن نقل کرده است و عجب دارم از آن قوم که ایشان خیال بندند که اهل سنت و جماعت را با اهل بیت چیزی در راه است که اهل سنت و جماعت اهل بیت را باید گفت به حقیقت. و من آن نمی دانم که کسی در خیال باطل مانده است، آن می دانم که هر که به محمد ایمان دارد و به فرزندانش ندارد به محمد ایمان ندارد. تا به حدی که شافعی در دوستی اهل بیت تا به حدی بوده است که به رفضش نسبت کرده اند و محبوس کردند و او در آن معنی شعری سروده است و یک بیت این است:

لو کان رفضا حب آل محمد
فلیشهد الثقلان انی رافض

که فرموده است یعنی: «اگر دوستی آل محمد رفض است گو جمله جن و انس گواهی دهید به رفض من»؛ و اگر آل و اصحاب رسول دانستن از اصول ایمان نیست، بسی فضولی که به کار نمی آید، می دانی. اگر این نیز بدانی زیان ندارد، بلکه انصاف آن است که چون پادشاه دنیا و آخرت محمد را می دانی وزرای او را به جای خود می باید شناخت، و صحابه را به جای خود، و فرزندان او را به جای خود می باید شناخت تا سنی پاک باشی و با هیچ کس از پیوستگان پادشاهت کار نبود. چنان که از ابو حنیفه رضی الله عنه پرسیدند: «از پیوستگان پیغامبر صلی الله علیه کدام فاضل تر؟»
گفت: «از پیران صدیق و فاروق و از جوانان عثمان و علی و از زنان عایشه از دختران فاطمه رضی الله عنهم اجمعین».

نقل است که منصور خلیفه شبی وزیر را گفت: «برو صادق را بیار تا بکشم». وزیر گفت: «او در گوشه ای نشسته است و عزلت گرفته و به عبادت مشغول شده و دست از ملک کوتاه کرده و امیرالمومنین را از وی رنجی نه. از کشتن وی چه فایده بود؟»
هر چند گفت سودی نداشت. وزیر برفت به طلب صادق.

منصور غلامان را گفت: «چون صادق درآید و من کلاه از سر بردارم شما او را بکشید».
وزیر صادق را درآورد. منصور در حال برجست و پیش صادق باز دوید و در صدرش بنشانید و خود نیز به دو-زانو پیش او نشست. غلامان را عجب آمد. پس منصور گفت: «چه حاجت داری؟»

صادق گفت: «آن که مرا پیش خود نخوانی و به طاعت خدای بگذاری».
پس دستوری داد و به اعزازی تمام روانه کرد. در حال لرزه بر منصور افتاد و دواج بر سر در کشید و بی هوش شد.

گویند سه نماز از وی فوت شد. چون باز هوش آمد وزیر پرسید: «که آن چه حال بود؟»
گفت: «چون صادق از در درآمد اژدهایی دیدم که با او بود که لبی به زبر صفه نهاد و لبی به زیر صفه؛ و مرا گفت به زبان حال اگر تو او را بیآزاری تو را با این صفه فرو برم. و من از بیم اژدها ندانستم که چه می گویم. از وی عذر خواستم و چنین بی هوش شدم».

نقل است که یک بار داود طایی پیش صادق آمد و گفت: «ای پسر رسول خدای! مرا پندی ده که دلم سیاه شده است».
گفت: «یا باسلیمان! تو زاهد زمانه ای. تو را به پند من چه حاجت است؟»

گفت: «ای فرزند پیغمبر! شما را بر همه خلایق فضل است و پند دادن همه بر تو واجب است».
گفت: «یا باسلیمان! من از آن می ترسم که به قیامت جد من دست در من زند که حق متابعت من نگزاردی؟ این کار به نسبت صحیح و به نسب قوی نیست. این کار به معاملت شایسته حضرت حق بود».

داوود بگریست و گفت: «بار خدایا! آن که معجون طینت او از آب نبوت است و ترکیب طبیعت او از اصل برهان و حجت، جدش رسول است و مادرش بتول است، او بدین حیرانی است. داوود که باشد که به معامله خود معجب شود».
نقل است که با موالی خود روزی نشسته بود. ایشان را گفت: «بیایید تا بیعت کنیم و عهد بندیم که هر که از میان ما در قیامت رستگاری یابد همه را شفاعت کند».

ایشان گفتند: «یا ابن رسول الله تو را به شفاعت ما چه حاجت که جد تو شفیع جمله خلایق است؟»
صادق گفت: «من بدین افعال خودم شرم دارم که به قیامت در روی جد خود نگرم».

نقل است که جعفر صادق مدتی خلوت گرفت و بیرون نیامد. سفیان ثوری به در خانه وی آمد و گفت: «مردمان از فواید انفاس تو محروم اند چرا عزلت گرفته ای؟»
صادق جواب داد: «که اکنون چنین روی دارد: فسد الزمان و تغیر الاخوان».

و این دو بیت را بخواند:
ذهب الوفاء ذهاب امس الذهاب

والناس بین مخایل و مآرب
یفشون بینهم المودة والوفا

و قلوبهم محشوة بعقارب
نقل است که صادق را دیدند که خزی گران مایه پوشیده بود. گفتند: «یا ابن رسول الله لیس هذا من زی اهل بیتک».

دست آن کس بگرفت و در آستین کشید. پلاسی پوشیده بود که دست را خلیده می کرد. گفت: «هذا للحق و هذا للخلق».
نقل است که صادق را گفتند: «همه هنرها داری. زهد و کرم باطن و قرةالعین خاندانی؛ ولکن بس متکبری».

گفت: «من متکبر نیم، لیکن کبر کبریایی است، که من چون از سر کبر خود برخاستم کبریای او بیامد و به جای کبر من بنشست. به کبر خود کبریایی نشاید کرد اما به کبریای او کبر شاید کرد».
نقل است که صادق از ابو حنیفه پرسید که: «عاقل کیست؟»

گفت: «آن که تمیز کند میان خیر و شر».
صادق گفت: «بهایم نیز تمیز توانند کرد، میان آن که او را بزنند و آن که او را علف دهند».

ابوحنیفه گفت: «نزدیک تو عاقل کیست؟»
گفت: «آن که تمیز کند میان دو خیر و شر تا از دو خیر خیر الخیرین اختیار کند و از دو شر خیر الشرین برگزیند».

نقل است که همیانی زر از یکی برده بودند. آن کس در صادق آویخت که: «تو بردی. و او را نشناخت».
صادق گفت: «چند بود؟»

گفت: «هزار دینار»
او را به خانه برد و هزار دینار به وی داد. پس از آن، آن مرد زر خود بازیافت. زر صادق باز برد و گفت: «غلط کرده بودم».

صادق گفت: «ما هر چه دادیم باز نگیریم».
بعد از آن مرد از یکی پرسید: «که او کیست؟»

گفتند: «جعفر صادق».
آن مرد خجل شد و برفت. نقل است که صادق روزی تنها در راهی می رفت الله الله می گفت. سوخته ای بر عقب او میرفت و بر موافقت او الله الله می گفت.

صادق گفت: الله! جبه ندارم. الله جامه ندارم!
در حال دستی جامه ای زیبا حاضر شد. جعفر درپوشید.

آن سوخته پیش رفت و گفت: ای خواجه! در الله گفتن با تو شریک بودم، آن کهنه خود به من ده.
صادق را خوش آمد و آن کهنه به او داد.

نقل است که یکی پیش صادق آمد و گفت: خدای را به من بنمای.
گفت: آخر نشنیده ای که موسی را گفتند لن ترانی. گفت: آری! اما این ملت محمد است که یکی فریاد می کند رأی قلبی ربی، دیگری نعره می زند که لم اعبد ربا لم اره.

صادق گفت: او را ببندید و در دجله اندازید. او را ببستند و در دجله انداختند. آب او را فروبرد. باز برانداخت. گفت: یا ابن رسول الله!الغیاث، الغیاث.
صادق گفت: ای آب! فرو برش.

فرو برد، باز آورد. گفت! یابن رسول الله! الغیاث، الغیاث.
گفت: فرو بر.

همچنین چند کرت آب را می گفت که فرو بر، فرو می برد. چون برمی آورد می گفت: یاابن رسول الله! الغیاث، الغیاث. چون از همه نومید شد و وجودش همه غرق شد و امید از خلایق منقطع کرد این نوبت که آب او را برآورد گفت: الهی الغیاث، الغیاث.
صادق گفت: او را برآرید.

برآوردند و ساعتی بگذشت تا باز قرار آمد. پس گفت: حق را بدیدی.
گفت: تا دست در غیری می زدم در حجاب می بودم. چون به کلی پناه بدو بردم و مضطر شدم روزنه ای در درون دلم گشاده شد؛ آنجا فرونگریستم. آنچه می جستم بدیدم و تا اضطرار نبود آن نبود که امن یجیب المضطر اذا دعاه.

صادق گفت: تا صادق می گفتی کاذب بودی. اکنون آن روزنه را نگاه دارد که جهان خدای بدانجا فروست.
و گفت: هر که گوید خدای بر چیزست یا در چیزست و یا از چیزست او کافر بود.

و گفت: هرآن معصیت بنده را به حق نزدیک گرداند که اول آن ترس بود و آخر آن عذر.
و گفت: هر آن طاعت که اول آن امن بود و آخر آن عجب آن طاعت بنده را ا زخدای دور گرداند مطیع با عجب عاصی است وعاصی با عذر مطیع زیرا که در این معنی بنده را به حق نزدیک گرداند

از وی پرسیدند: درویش صابر فاضلتر یا توانگر شاکر. گفت: درویش صابر که توانگر را دل به کیسه بود و درویش را با خدای.
و گفت عبادت جز به توبه راست نیاید که حق تعالی توبه مقدم گردانید برعبادت.

کما قال الله تعالی التائبون العابدون.
و گفت: ذکر توبه در وقت ذکر خدای غافل ماندن است از ذکر. و خدای را یاد کردن به حقیقت آن بود که فراموش کند در جنب خدای جمله اشیا را به جهت آنکه خدای او را عوض بود از جمله اشیاء.

و گفت: در معنی این آیت: یختص برحمته من یشاء. خاص گردانم به رحمت خویش هرکه را خواهم واسطه و علل واسباب از میان برداشته است تا بدانند که عطاء محض است.
و گفت: مومن آن است که ایستاده است با نفس خویش و عارف آن است که ایستاده است با خداوند خویش.

و گفت: هرکه مجاهده کند به نفس برای نفس به کرامات برسد و هرکه مجاهده کند با نفس برای خداوند برسد به خداوند.
و گفت: الهام از اوصاف مقبولان است و استدلال ساختن که بی الهام بود از علامت راندگان است.

و گفت: مکر خدای در بنده نهانتر است از رفتن مورچه در سنگ سیاه به شب تاریک.
و گفت: عشق جنون الهی است نه مذموم است نه محمود. وگفت سر معاینه آنگاه مرا مسلم شد که رقم دیوانگی بر من کشیدند

و گفت: از نیکبختی مرد است که خصم او خردمند است. و گفت از صحبت پنج کس حذر کنید،یکی از دروغگوی که همیشه
با وی در غرور باشی؛ دوم احمق که آن وقت که سود تو خواهد زیان تو بود و نداند؛ سوم بخیل که بهترین وقتی از تو ببرد؛ چهارم بددل که در وقت حاجت تو را ضایع گذارد؛ پنجم فاسق که تو را به یک لقمه بفروشد و به کمتر از یک لقمه.

گفتند: آن چیست کمتر از یک لقمه؟
گفت: طمع در آن.

و گفت: حق تعالی را در دنیا بهشت است و دوزخ است. بهشت عافیت است و دوزخ بلاست. عافیت آن است که کارخود را خدای گذاری و دوزخ آن است که کار خدای با نفس خویش گذاری.
و گفت: من لم یکن له سر فهو مضر. اگر صحبت اعدا مضر بودی اولیا را به آسیه ضرری رسیدی از فرعون، و اگر صحبت اولیا نافع بودی اعدا را منفعتی رسیدی از زن نوح و زن لوط را، ولکن بیش از قبضی و بسطی نبود. و سخن او بسیار است، تاسیس چند کلمه گفتیم و ختم کردیم.

English translation

That sultan of the Muhammadan nation, that proof of the prophetic argument, that truthful actor, that scholar of verification, that fruit of the heart of the saints, that beloved of the prophets, that critic of Ali, that heir of the Prophet, that loving gnostic: Ja'far al-Sadiq, may Allah be pleased with him. We had said that if we were to mention the prophets, companions, and the Household (Ahl al-Bayt), a separate book must be made. This book is an account of the saints who came after them, but for the sake of blessing, we begin with al-Sadiq, as he also lived after them. And since he was from the Household, and more has been said of his spiritual path (tariqat) and more narrations have been transmitted from him, we will present a few of his words, for they are all one. When he is mentioned, it is as if all of them are mentioned. Do you not see that the people who hold his school of thought (madhhab) hold the school of the Twelve Imams? That is, one is twelve, and twelve is one. If I speak of his attributes alone, it would not be correct in my tongue and expression, for he was in all sciences, allusions, and expressions perfect and without affectation, and he was the role model of all sheikhs, and everyone relied on him, and he was the absolute guide. He was the sheikh to the divines, the imam to the Muhammadans, the leader of the people of taste (dhawq), and the guide of the people of love. He was foremost among the worshippers, and honored among the ascetics. He was both the author of truths and unparalleled in the subtleties of Quranic commentary and the secrets of revelation, and he narrated many sayings from al-Baqir, may Allah be pleased with him. And I marvel at those people who imagine that the Ahl al-Sunnah wa'l-Jama'ah (Sunnis) have some enmity toward the Household (Ahl al-Bayt), whereas in truth, the Ahl al-Sunnah wa'l-Jama'ah are themselves the real adherents of the Household. I do not know how anyone could remain in such a false delusion; what I know is that whoever believes in Muhammad and does not believe in his children does not believe in Muhammad. To the extent that al-Shafi'i, in his love for the Household, reached such a point that he was accused of Rafdh (heresy) and imprisoned, and he composed a poem on this meaning, of which one couplet is: If love for the family of Muhammad is Rafdh, Then let the two worlds bear witness that I am a Rafidite. Which means: 'If loving the family of Muhammad is heresy, then let all jinn and humans witness my heresy'; and even if knowing the family and companions of the Messenger is not among the fundamentals of faith, you still know much useless curiosity that is of no benefit. If you know this as well, it will do no harm; rather, fairness dictates that since you know Muhammad to be the king of this world and the hereafter, you must recognize his ministers in their proper place, the companions in their proper place, and his children in their proper place, so that you may be a pure Sunni and have no issue with any of your king's relations. Just as Abu Hanifa, may Allah be pleased with him, was asked: 'Of the relations of the Prophet, peace be upon him, who is the most virtuous?' He said: 'Of the elders, al-Siddiq (Abu Bakr) and al-Faruq (Umar); of the youths, Uthman and Ali; of the wives, Aisha; and of the daughters, Fatima, may Allah be pleased with them all.' It is related that the Caliph al-Mansur one night said to his vizier: 'Go and bring al-Sadiq so that I may kill him.' The vizier said: 'He is sitting in a corner, has chosen seclusion, is occupied with worship, has kept his hands off the kingdom, and the Commander of the Faithful suffers no distress from him. What benefit would there be in killing him?' No matter how much he argued, it was of no use. The vizier went to seek al-Sadiq. Mansur told his servants: 'When al-Sadiq enters and I remove my hat from my head, you kill him.' The vizier brought al-Sadiq in. Immediately, Mansur jumped up, ran toward al-Sadiq, seated him at the place of honor, and himself sat on his knees before him. The servants were astonished. Then Mansur said: 'What is your request?' Al-Sadiq said: 'That you do not call me to your presence and leave me to the obedience of God.' Then he gave him permission and sent him off with complete honor. Immediately, a trembling fell upon Mansur, he wrapped a cloak over his head, and became unconscious. They say that he missed three prayers. When he regained consciousness, the vizier asked: 'What was that state?' He said: 'When al-Sadiq entered through the door, I saw a dragon with him, which placed one lip above the dais and the other lip below the dais; and it said to me in the language of its state: 'If you harm him, I will swallow you along with this dais.' And out of fear of the dragon, I did not know what I was saying. I begged his pardon, and thus became unconscious.' It is related that once Dawud al-Ta'i came to al-Sadiq and said: 'O son of the Messenger of God! Give me counsel, for my heart has grown dark.' He said: 'O Abu Sulayman! You are the ascetic of the age. What need do you have of my counsel?' He said: 'O child of the Prophet! You have excellence over all creation, and it is incumbent upon you to counsel everyone.' He said: 'O Abu Sulayman! I fear that on the Day of Resurrection, my grandfather will seize me, saying: 'Why did you not fulfill the right of following me?' This matter is not accomplished by correct lineage or strong genealogy. This matter is accomplished by deeds worthy of the presence of the Truth.' Dawud wept and said: 'O Lord! He whose clay is kneaded with the water of prophecy, and whose nature is composed of the essence of proof and argument, whose grandfather is the Messenger and whose mother is the Virgin (Batul), is in such state of wonder. Who is Dawud to be proud of his own deeds?' It is related that one day he was sitting with his freedmen. He said to them: 'Come, let us pledge and covenant that whoever among us finds salvation on the Day of Resurrection shall intercede for all the others.' They said: 'O son of the Messenger of God! What need do you have of our intercession, when your grandfather is the intercessor for all creation?' Al-Sadiq said: 'I am ashamed of my own deeds to look upon the face of my grandfather on the Day of Resurrection.' It is related that Ja'far al-Sadiq chose seclusion for a time and did not come out. Sufyan al-Thawri came to his door and said: 'People are deprived of the benefits of your breaths; why have you chosen isolation?' Al-Sadiq replied: 'For now it is like this: the time has become corrupt and the brothers have changed.' And he recited these two verses: Loyalty has departed, just as yesterday is gone, And people are caught between illusions and selfish interests. They openly display affection and loyalty among themselves, While their hearts are filled with scorpions. It is related that they saw al-Sadiq wearing a valuable silk garment. They said: 'O son of the Messenger of God, this is not of the clothing of your household.' He took that person's hand and drew it inside his sleeve. He was wearing a coarse woolen garment underneath that pricked the hand. He said: 'This is for creation, and this is for the Truth.' It is related that they said to al-Sadiq: 'You possess all virtues: asceticism, inner generosity, and you are the delight of the family's eyes; but you are too proud.' He said: 'I am not proud, but it is the pride of Majesty (Kibriya); for when I abandoned my own pride, His Majesty came and sat in place of my pride. One should not show pride with one's own pride, but with His Majesty one may indeed show pride.' It is related that al-Sadiq asked Abu Hanifa: 'Who is the wise person?' He said: 'The one who distinguishes between good and evil.' Al-Sadiq said: 'Beasts can also distinguish between being beaten and being fed.' Abu Hanifa said: 'In your view, who is the wise person?' He said: 'The one who distinguishes between two goods and two evils, so that from the two goods he chooses the better, and from the two evils he chooses the lesser.' It is related that a bag of gold was stolen from someone. That person seized al-Sadiq and said: 'You stole it,' not recognizing him. Al-Sadiq said: 'How much was it?' He said: 'A thousand dinars.' He took him to his house and gave him a thousand dinars. Afterwards, the man found his own gold. He brought al-Sadiq's gold back and said: 'I made a mistake.' Al-Sadiq said: 'Whatever we have given, we do not take back.' Afterwards, the man asked someone: 'Who is he?' They said: 'Ja'far al-Sadiq.' The man was ashamed and departed. It is related that one day al-Sadiq was walking alone on a path, saying, 'Allah, Allah!' A poor dervish was walking behind him, echoing 'Allah, Allah!' in agreement. Al-Sadiq said: 'Allah! I have no cloak. Allah! I have no garment!' Immediately, a set of beautiful garments appeared. Ja'far put them on. The dervish stepped forward and said: 'O master! I was your partner in saying Allah; give me your old garment.' Al-Sadiq was pleased and gave him the old garment. It is related that someone came to al-Sadiq and said: 'Show me God.' He said: 'Have you not heard that to Moses...'

Updated 2026-07-02

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related