1Cademy - بخش ۸ - ذکر عتبة بن الغلام رحمة الله علیه / Section 8 - Mention of Utbah bin al-Ghulam, May Allah Have Mercy on Him

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۸ - ذکر عتبة بن الغلام رحمة الله علیه / Section 8 - Mention of Utbah bin al-Ghulam, May Allah Have Mercy on Him

Original content

آن سوخته جمال، آن گم شده وصال، آن بحر وفا، آن کان صفا، آن خواجه ایام، آن عتبة الغلام رحمة الله علیه، مقبول اهل دل بود و روشی عجیب داشت. ستوده به همه زبانها و شاگرد حسن بصری بود. وقتی به کنار دریا می گذشت عتبه بر سر آب روان شد. حسن بر ساحل عجب بماند. به تعجب گفت: آیا این درجه به چه یافتی؟
عتبه آواز داد: تو سی سال است تا آن می کنی که او می فرماید، و ما سی سال است تا آن می کنیم که او می خواهد.

و این اشارت به تسلیم و رضاست و سبب توبه او آن بود که در ابتدا به کسی بیرون نگرست. ظلمتی در دل وی پدید آمد، آن سرپوشیده را خبر کردند. کسی فرستاد که: از ما کجا دیدی؟
گفت: چشم.

سرپوشیده چشم برکند و بر طبقی نهاد و پیش وی فرستاد و گفت: آنچه دیدی می بین.
عتبه بیدار شد و توبه کرد وبه خدمت حسن رفت تا چنان شد که قوت را کشت جو به دست خود کردی، و آن جو آرد کردی، و به آب نم دادی، و به آفتاب نهادی تا خشک شدی، و به هفته ای یکبار از آن بخوردی و به عبادت مشغول بودی، و بیش از آن نخوردی. گفتی: از کرام الکاتبین شرم دارم که به هفته یکبار با خبث خانه باید شد.

نقل است که عتبه را دیدند جایی ایستاده و عرق از وی می ریخت. گفتند: حال چیست؟
گفت: در ابتدا جماعتی به مهمان آمدند. ایشان از این دیوار همسایه پاره ای کلوخ بازم کردم تا دست بشویند. هر وقت که آنجا رسم از آن خجالت و ندامت چندین عرق از من بچکد، اگر چه بحلی خواسته ام.

عبدالواحد بن زید را گفتند: هیچ کس را دانی که وی از خلق مشغول شد به حال خویش؟
گفت: یکی را دانم که این ساعت درآید.

عتبه الغلام درآمد. گفت: در راه کرا دیدی؟
گفت: هیچ کس را.

و راه گذر وی بر بازار بود.
نقل است که هرگز عتبه هیچ طعام و شراب خوش نخوردی. مادر وی گفت: با خویشتن رفق کن.

گفت: رفق وی طلب می کنم که اندک روزی چند رنج کشد و جاوید در راحت و رفق می باشد.
نقل است که شبی تا روز نخفت و می گفت: اگرم عذاب کنی من تو را دوست دارم، و اگرم عفو کنی من تو را دوست دارم.

و عتبه گفت: شبی حوری را بخواب دیدم. گفت: یا عتبه! بر تو عاشقم.
نگر چیزی نکنی که به سبب آن میان من و تو جدایی افتد.

عتبه گفت: دنیا را طلاق دادم. طلاقی که هرگز رجوع نکنم، تا آنگاه که تو را بینم.
نقل است که روزی یکی براو آمد واو در سردابه ای بود. گفت: ای عتبه!مردمان حال تو از من می پرسند. چیزی به من نمای تا ببینم.

گفت: بخواه! چه ات آرزو است؟
مرد گفت: رطبم می باید.

و زمستان بود. گفت: بگیر!
زنبیلی بدو داد پر رطب.

نقل است که محمد سماک و ذوالنون به نزدیک رابعه بودند. عتبه درآمد و پیراهنی نوپوشید و می خرامید. محمد سماک گفت: این چه رفتن است؟
گفت: چگونه بنخرامم، و نام من غلام جبار است.

این کلمه بگفت و بیفتاد. بنگرستند. جان داده بود. پس از وفات او را به خواب دیدند، نیمه ای روی سیاه شده. گفتند: چه بوده است؟
گفت: وقتی بر استاد می شدم مردی را دیدم. در وی نظر کردم بار خدای بفرمود تا مرا به بهشت بردند. و دوزخ بر راه بود. ماری از دوزخ خویشتن به من انداخت. نیمه ای از رویم بگزید، گفت نفحة بنظرة. اگر بیش کردتی بیش گزیدمی. رحمة الله علیه.

English translation

That burnt one of beauty, that lost one of union, that ocean of loyalty, that mine of purity, that master of the days, that Utbah al-Ghulam, may Allah have mercy on him, was accepted by the people of the heart and had a strange way. He was praised in all languages and was a disciple of Hasan al-Basri. Once, walking by the sea, Utbah walked upon the flowing water. Hasan remained on the shore in amazement. In wonder, he said: 'How did you achieve this degree?' Utbah called out: 'For thirty years you have been doing what He commands, and for thirty years we have been doing what He wills.' And this is an allusion to submission and satisfaction (taslim and rida). The reason for his repentance was that in the beginning he looked out at someone. A darkness appeared in his heart. They informed that veiled one. Someone sent a message, asking: 'What part of us did you see?' He said: 'The eye.' The veiled one plucked out the eye, placed it on a tray, sent it to him, and said: 'Look at what you saw.' Utbah woke up and repented, and went to serve Hasan until it reached a point where he would cultivate barley with his own hands for sustenance, grind that barley into flour, moisten it with water, and place it in the sun until it dried, and eat from it once a week, remaining occupied in worship, and eating no more than that. He would say: 'I am ashamed before the noble recording angels that I must go to the privy once a week.' It is related that Utbah was seen standing somewhere with sweat pouring from him. They said: 'What is the matter?' He said: 'In the beginning, a group of guests came to me. I took a piece of clay from this neighbor's wall for them to wash their hands. Whenever I pass by there, so much sweat drops from me out of that shame and regret, even though I have asked for forgiveness.' They said to Abdul-Wahid bin Zayd: 'Do you know anyone who has busied himself with his own state apart from the creation?' He said: 'I know one who will enter at this hour.' Utbah al-Ghulam entered. He asked: 'Whom did you see on the way?' He said: 'No one.' And his path had been through the market. It is related that Utbah never consumed any pleasant food or drink. His mother said to him: 'Be gentle with yourself.' He said: 'I seek gentleness for myself, that I may suffer hardship for a few short days and remain in eternal comfort and ease.' It is related that one night he did not sleep until morning, saying: 'Even if You punish me, I love You, and even if You forgive me, I love You.' And Utbah said: 'One night, I saw a houri in a dream. She said: 'O Utbah! I am in love with you. Beware of doing anything that would cause a separation between me and you.' Utbah said: 'I divorced the world. A divorce to which I shall never return, until I see you.' It is related that one day someone came to him while he was in a cellar. He said: 'O Utbah! People ask me about your state. Show me something so that I may see.' He said: 'Ask! What is your desire?' The man said: 'I desire fresh dates.' And it was winter. He said: 'Take!' He handed him a basket full of fresh dates. It is related that Muhammad Sammak and Dhul-Nun were with Rabia. Utbah entered wearing a new shirt and walking gracefully. Muhammad Sammak said: 'What kind of walking is this?' He said: 'How should I not walk gracefully, when my name is the slave of the Almighty (Ghulam al-Jabbar)?' He spoke this word and fell down. They looked; he had surrendered his soul. After his death, they saw him in a dream with half of his face blackened. They asked: 'What was the matter?' He said: 'When I was going to my master, I saw a man and looked at him. The Almighty commanded that I be taken to Paradise. And Hell was on the way. A snake from Hell threw itself at me. It bit half of my face, saying: 'A puff for a look.' If I had done more, it would have bitten more.' May Allah have mercy on him.

Updated 2026-07-02

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related