1Cademy - بخش ۲۸ - ذکر معروف کرخی رحمةالله علیه / Section 28 - Mention of Maruf al-Karkhi, May Allah Have Mercy on Him

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۲۸ - ذکر معروف کرخی رحمةالله علیه / Section 28 - Mention of Ma'ruf al-Karkhi, May Allah Have Mercy on Him

Original content

آن همدم نسیم وصال، آن محرم حریم جمال، آن مقتدای صدر طریقت، آن رهنمای راه حقیقت، آن عارف اسرار شیخی، قطب وقت، معروف کرخی رحمةالله علیه، مقدم طریقت بود و مقدم طوایف بود و مخصوص بانواع لطایف بود و سید محبان وقت بود و خلاصه عارفان عهد بود بلکه اگر عارف نبودی معروف نگشتی کرامت و ریاضت او بسیار و در فتوت و تقوی آیتی بود و عظیم لطفی و قربی تمام داشته است و در مقام انس و شوق بغایت بوده است و مادر و پدرش ترسا بودند وی را بر معلم فرستادند استادش گفت: بگوی خدا ثالث و ثلاثه گفت نی، بل هو الله الواحد هرچند که می گفت که بگوی خدای سه است او می گفت یکی هرچند استاد بزدش سود نداشت یکبار سخت زدش، معروف بگریخت و بیش نیافتندش مادر و پدرش گفتندی کاشکی بیامدی و هردینی که او بخواستی ما موافقت او کردمانی. وی برفت و بردست علی بن موسی الرضا مسلمان شد. بعد از چند گاه، روزی بدر خانه پدر رفت. در خانه بکوفت گفتند کیست؟ گفت: معروف. گفتند بر کدام دینی؟ گفت بر دین محمد رسول الله. مادر و پدرش در حال مسلمان شدند آنگاه بداود طائی افتاد و بسیار ریاضت کشید و بسی عبادت و مجاهده بجای آورد و چندان در صدق قدم زد که مشارالیه گشت. محمد بن منصور الطوسی گوید بنزدیک معروف بودم در بغداد اثری بر روی او دیدم. گفتم دی بنزدیک تو بودم این نشان نبود، این چیست؟
گفت: چیزی که ترا چاره است مپرس و پرس از چیزی که ترا بکار آید؟

گفتم: بحق معبود که بگوی.
گفت: دوش نماز می کردم و خواستم که به مکه روم و طوافی کنم بسوی زمزم رفتم تا آب خورم پای من بلغزید و روی بدان درآمد. این نشان آنست. نقلست که بدجله رفته بود بطهارت و مصحف و مصلا در مسجد بنهاد پیرزنی درآمد و برگرفت و می رفت معروف از پی او می رفت تا بدو رسید با وی سخن گفت سر در پیش افکند تا چشم بر وی نیفتد، گفت هیچ پسرک قرآن خوان داری گفت نی، گفت مصحف بمن ده، مصلی ترا. آن زن از حلم او بشگفت ماند و هردو آنجا بنهاد. معروف گفت مصلی ترا حلال بگیر. آن زن از شرم و خجالت آن بشتافت برفت.

نقلست که یک روز با جمعی می رفت جماعتی جوانان می آمدند و فساد می کردند تا بلب دجله رسیدند یاران گفتند یا شیخ دعا کن تا حق تعالی این جمله را غرق کند تا شومی ایشان از خلق منقطع شود.
معروف گفت: دستها بردارید.

پس گفت الهی چنانکه درین جهان عیش شان خوش داری در آن جهان شان عیش خوش ده. اصحاب بتعجب بماندند. گفتند: خواجه ما سر این دعا نمی دانیم! گفت: آنکس که با او می گویم می داند. توقف کنید که هم اکنون سر این پیدا آید آن جمع چون شیخ بدیدند رباب بشکستند و خمر بریختند و لرزه بر ایشان افتاد و در دست و پای شیخ افتادند و توبه کردند.
شسیخ گفت دیدید که مراد جمله حاصل شد، بی غرق و بی آنکه رنجی بکسی رسید.

نقلست که سری سقطی گفت: روز عید معروف را دیدم گه دانه خرما برچید گفتم این را چه می کنی گفت این کودک را دیدم که می گریست.
گفتم: چرا می گریی؟

گفت: من یتیمم نه پدر دارم و نه مادر، کودکان دیگر را جامه هاست و من ندارم و ایشان جوز دارند و من ندارم. این دانه ها از بهر آن می چینم تا بفروشم و ویرا جوز خرم تا برود و بازی می کند.
سری گفت این کار من کفایت کنم و دل ترا فارغ کنم کودک را بردم و جامه درو پوشیدم و جوز خریدم و دل وی شاد کردم در حال نوری دیدم که در دلم پدید آمد و حالم از لونی دیگر شد.

نقلست که روزی معروف را مسافری رسید در خانقاه و قبله را نمی دانست روی بسوئی دیگر کرد و نماز کرد. چون وقت نماز درآمد، اصحاب روی سوی قبله کردند و نماز کردند آن مسافر خجل شد. گفت: آخر مرا چرا خبر نکردید؟ شیخ گفت: ما درویشیم و درویش را با تصوف چه کار؟
آن مسافر را چندان مراعات کرد که صفت نتوان کرد.

نقلست که معروف را خالی بود که والی شهر بود. روزی بجایی خراب می گذشت. معروف را دید آنجا نشسته و نان می خورد و سگی در پیش وی، و او یک لقمه در دهان خود می نهاد و یک لقمه در دهان سگ.
خال گفت: شرم نمی داری که با سگ نان می خوری؟

گفت: از شرم نان می دهم بدرویش.
پس سر برآورد و مرغی را از هوا بخواند مرغ فرود آمد و بر دست وی نشست وبه پر خود سر و چشم او را می پوشید. معروف گفت: هرکه از خدا شرم دارد همه چیز ازو شرم دارد در حال، خال خجل شد.

نقلست که یکی روز طهارت بشکست در حال تیمم کرد گفتند اینک دجله، تیمم چرا می کنی؟
گفت: تواند بود که تا آنجا برسم نمانده باشم. نقلست که یکبار شوق بر وی غالب شد ستونی بود برخاست و آن ستون را در کنار گرفت وچندان بفشرد که بیم آن بود که آن ستون پاره شود و او را کلماتی است عالی. گفت علامت جوانمرد سه چیز است یکی وفا بی خلاف. دوم ستایش بی خود. سوم عطائی بی سوال.

گفت: علامت دوستی خدای آن بود که او را مشغول دارد به کاری که سعادت وی در آن بودو نگاه دارد از مشغولئی که او را بکار نیاید و گفت: علامت گرفت خدای در حق کسی آن بود که او را مشغول کند بکار نفس خویش بچیزی که او را بکار نیاید و گفت علامت اولیای خدای سه چیز است، اندیشه ایشان از خدای بود و قرار ایشان با خدای بود و شغل ایشان در خدای بود.
و گفت: چون حق تعالی به بنده ای خیری خواهد داد در عمل خیر بر وی بگشاید و در سخن بر وی ببندد و سخن گفتن مرد در چیزی که بکار نیاید علامت خذلان است و چون بکسی شری خواهد برعکس این بود.

و گفت: حقیقت وفا بهوش آمدن سر است و از خواب غفلت و فارغ شدن اندیشه است از فضول آفت.
و گفت: چون خدای تعالی بکسی خیری خواهد داد برو بگشاید در عمل و در بندد بر وی در کسل.

و گفت: طلب بهشت بی عمل گناه است و انتظار شفاعت بی نگاه داشت سنت نوعی است از غرور و امید داشتن رحمت در نافرمان برداری جهلست و حماقت و گفتند: تصوف چیست؟
گفت: گرفتن حقایق و گفتن بدقایق و نومید شدن ا زآنچه هست در دست خلایق و گفت هرکه عاشق ریاست است هرگز فلاح نیابد.

و گفت: من راهی می دانم به خدای آنکه از کسی چیزی نخواهی و هیچت نبود که کسی از تو چیزی خواهد.
و گفت: چشم فرو خوابانید. اگر همه از نری بود و ماده ای.

و گفت: زبان از مدح نگاه دارید چنانکه از ذم نگاه دارید و سوال کردند که به چه چیز دست یابیم بر طاعت؟ گفت: بدانکه دنیا از دل خود بیرون کنید که اگر اندک چیزی از دنیا در دل شما آید هر سجده که کنید آن چیز را کنید و سوال کردند از محبت.
گفت: محبت نه از تعلیم خلق است که محبت از موهبت حق است و از فضل او و گفت: عارف را اگر هیچ نعمتی نبود او خود در همه نعمتی بود.

نقلست که یک روز طعامی خوش می خورد او را گفتند چه می خوری؟ گفت: من مهمانم آنچه مرا دهند آن خورم با این همه یک روز نفس را می گفت ای نفس خلاص ده مرا تا تو نیز خلاص یابی و ابراهیم یکبار او را وصیتی خواست.
گفت: توکل کن تا خدای با تو بهم بود و انیس تو بود و بازگشت بود که از همه برو شکایت کنی که جمله خلق نه ترا منفعت تواند رسانیدو نه مضرت دفع توانند کرد و گفت:

التماسی که کنی از آنجا کن که جمله درمانها نزدیک اوست و بدانکه هرچه بتو فرومی آید رنجی یا بلائی یا فاقة، یقین می دان که فرج یافتن از آن در نهان داشتن است و کسی دیگر گفت مرا وصیتی کن.
گفت: حذر کن از آنکه خدای ترا می بیند و تو در شیوه مساکین نباشی.

سری گفت: معروف مرا گفت: چون ترا بخدای حاجتی بود سوگندش بده بگوی یارب بحق معروف کرخی که حاجت من روا کنی تا حالی اجابت افتد.
نقلست که شیعه یک روز بر در رضا رضی الله عنه مزاحمت کردند و پهلوی معروف کرخی را بشکستند بیمار شد، سری سقطی گفت: مرا وصیتی کن.

گفت: چون من بمیرم پیراهن مرا بصدقه ده که من می خواهم که از دنیا بیرون روم برهنه باشم چنانکه از مادر برهنه آمده ام لاجرم در تجرید همتا نداشت و از قوت تجرید او بود که بعد از وفات او خاک او را تریاک مجرب می گویند بهر حاجت که بخاک او روند حق تعالی روا گرداند. پس چون وفات کرد از غایت خلق و تواضع او بود که همه ادیان در وی دعوی کردند جهودان و ترسایان و مومنان هر یک گروه گفتند که وی از ما است خادم گفت:
که او گفته است که هرکه جنازه مرا از زمین تواند داشت من از آن قومم. ترسایان نتوانستند، جهودان نتوانستند برداشت، اهل اسلام بیامدند برداشتند و نماز کردند و باز هم آنجا او را بخاک کردند.

نقلست که یک روز روزه دار بود و روزه بنماز دیگر رسیده بود در بازار می رفت سقائی می گفت که رحم الله من شرب. خدای بر آنکس رحمت کند که ازین آب بخورد بگرفت و بخورد.
گفتند نه که روزه دار بودی؟

گفت: آری لکن بدعا رغبت کردم. چون وفات کرد او را بخواب دیدند گفتند خدای با تو چه کرد؟
گفت: مرا در کار دعای، سقا کرد و بیامرزید محمد بن الحسین رحمةالله علیه گفت: معروف را بخواب دیدم گفتم خدای با تو چه کرد؟

گفت: بیامرزید.
گفتم: بزهد و ورع؟ گفت نی، بقبول یک سخن که از پسر سماک شنیدم بکوفه گفت هر که بجملگی بازگردد خدای برحمت بدو باز گردد و همه خلق را بدو باز گرداند سخن او در دل من افتاد بخدای بازگشتم و ازجمله شغلها دست بداشتم مگر خدمت علی بن موسی الرضا و این سخن او را گفتم گفت:

اگر پند پذیری این ترا کفایت است. سری گفت:
معروف را بخواب دیدم در زیر عرش ایستاده چشم فراخ و پهن باز کرده چون والهی مدهوش و از حق تعالی ندا می رسید به فرشتگان که این کیست؟

گفتند بارخدایا تو داناتری؟
فرمان آمد که معروفست که از دوستی ما مست و واله گشته است و جز بدیدار ما بهوش بازنیاید و جز بلقاء ما از خود خبر نیابد.

رحمةالله علیه.

English translation

That companion of the breeze of union, that intimate of the sanctuary of beauty, that leader of the forefront of the spiritual path, that guide to the way of truth, that knower of the secrets of sheikhdom, the pole of the time, Ma'ruf al-Karkhi, may Allah have mercy on him, was a leader of the spiritual path and a pioneer of the spiritual groups, and was distinguished by various subtleties, and was the master of the lovers of the time, and the essence of the gnostics of the age; indeed, had he not been a gnostic, he would not have become known. His miracles and self-mortification were many, and he was a sign in chivalry and piety, and possessed great grace and complete closeness, and was at the utmost limit in the station of intimacy and longing.

His mother and father were Christians. They sent him to a teacher. His teacher said: 'Say: God is the third of three.' He said: 'No, but He is God, the One.' No matter how much the teacher said: 'Say: God is three,' he said: 'One.' No matter how much the master beat him, it was of no use. Once he beat him severely; Ma'ruf fled and they did not find him anymore. His mother and father used to say: 'If only he would return, and whichever religion he wants, we would agree with him.' He went and accepted Islam at the hand of Ali ibn Musa al-Rida. After some time, one day he went to the door of his father's house. He knocked on the door. They said: 'Who is it?' He said: 'Ma'ruf.' They said: 'On what religion?' He said: 'On the religion of Muhammad, the Messenger of Allah.' His mother and father immediately became Muslims.

Then he came under the guidance of Dawud al-Ta'i, and underwent much self-mortification, and performed much worship and spiritual struggle, and walked so far in sincerity that he became a point of reference. Muhammad ibn Mansur al-Tusi says: 'I was with Ma'ruf in Baghdad. I saw a mark on his face. I said: Yesterday I was with you and this mark was not there, what is this?' He said: 'Ask not about what does not concern you, and ask about what is of use to you.' I said: 'By the truth of the Worshipped One, tell me.' He said: 'Last night I was praying, and I wished to go to Mecca and perform circumambulation. I went towards Zamzam to drink water, my foot slipped and my face struck it. This is the mark of that.'

It is related that he had gone to the Tigris for purification, and had placed his Quran and prayer mat in the mosque. An old woman came in, took them, and walked away. Ma'ruf followed her until he reached her. He spoke to her while casting his eyes down so that his eyes would not fall upon her, and said: 'Do you have any son who reads the Quran?' She said: 'No.' He said: 'Give me the Quran, and the prayer mat is yours.' The woman was astonished by his forbearance and placed both of them down. Ma'ruf said: 'Take the prayer mat, it is lawful for you.' The woman, out of shame and embarrassment, hastened away.

It is related that one day he was walking with a group, and a group of youths was coming, committing mischief. When they reached the bank of the Tigris, the companions said: 'O Sheikh, pray so that God Almighty may drown them all, so that their wickedness may be cut off from the creation.' Ma'ruf said: 'Raise your hands.' Then he said: 'O Lord, just as You keep their life pleasant in this world, give them a pleasant life in the hereafter.' The companions were astonished. They said: 'O Master, we do not know the secret of this prayer!' He said: 'The One to Whom I speak knows. Wait, for the secret of this will appear right now.' When that group saw the Sheikh, they broke their lutes and spilled the wine, and trembling fell upon them, and they threw themselves at the Sheikh's feet and repented. The Sheikh said: 'Did you see that the desire of all was fulfilled, without drowning and without anyone suffering?'

It is related that Sari al-Saqati said: 'On the day of Eid, I saw Ma'ruf picking up date stones. I said: What are you doing with this?' He said: 'I saw this child crying.' I said: 'Why are you crying?' He said: 'I am an orphan, I have neither father nor mother. The other children have clothes and I do not, and they have walnuts and I do not. I am picking up these seeds to sell them and buy him walnuts so that he can go and play.' Sari said: 'I will take care of this and free your heart.' I took the child, dressed him in clothes, bought him walnuts, and gladdened his heart. Immediately, I saw a light appear in my heart, and my state turned into another color.

It is related that one day a traveler arrived at the khanqah of Ma'ruf, and did not know the Qiblah. He faced another direction and prayed. When the time of prayer came, the companions faced the Qiblah and prayed. That traveler was embarrassed. He said: 'Why did you not inform me?' The Sheikh said: 'We are dervishes, and what does a dervish have to do with Sufism?' He showed that traveler so much hospitality that it cannot be described.

It is related that Ma'ruf had an uncle who was the governor of the city. One day he was passing by a ruined place. He saw Ma'ruf sitting there eating bread, with a dog in front of him, and he would put one morsel in his own mouth and one in the dog's mouth. The uncle said: 'Are you not ashamed to eat bread with a dog?' He said: 'Out of shame, I give bread to the dervish.' Then he raised his head and called a bird from the air. The bird descended, sat on his hand, and covered his head and eyes with its wings. Ma'ruf said: 'Whoever is ashamed before God, everything is ashamed before him.' Immediately, the uncle was embarrassed.

It is related that one day his ritual purity was broken, and he immediately performed dry ablution (tayammum). They said: 'Here is the Tigris, why do you perform tayammum?' He said: 'It is possible that I may not live to reach there.'

It is related that once, longing overcame him. There was a pillar; he arose, embraced it, and squeezed it so hard that it was feared the pillar would break.

And he has sublime words. He said: 'The sign of the chivalrous is three things: first, keeping faith without opposition; second, praise without self-interest; third, giving without being asked.' And he said: 'The sign of God's friendship is that He occupies him with a work in which is his happiness, and guards him from occupation that is of no use to him.' And he said: 'The sign of God's anger toward someone is that He occupies him with the work of his own self in something that is of no use to him.' And he said: 'The sign of the saints of God is three things: their thoughts are of God, their peace is with God, and their occupation is in God.' And he said: 'When God Almighty wishes good for a servant, He opens for him the door of good action and closes for him the door of speech, and a man's speaking of what is of no use to him is a sign of abandonment; and when He wishes evil for someone, it is the reverse of this.' And he said: 'The reality of keeping faith is the awakening of the secret from the sleep of heedlessness, and the freeing of thought from the excesses of affliction.' And he said: 'When God Almighty wishes good for someone, He opens for him action and closes for him laziness.' And he said: 'Seeking Paradise without action is a sin, and expecting intercession without observing the Sunnah is a type of delusion, and hoping for mercy in disobedience is ignorance and folly.' And they asked: 'What is Sufism?' He said: 'Grabbing hold of realities, speaking of subtleties, and despairing of what is in the hands of the creation.' And he said: 'Whoever loves leadership will never find success.' And he said: 'I know a way to God: that you ask nothing of anyone, and have nothing that anyone would want from you.' And he said: 'Cast down your eyes, whether from male or female.' And he said: 'Guard the tongue from praise just as you guard it from blame.' And they asked: 'By what thing do we attain obedience?' He said: 'By removing the world from your heart, for if the least thing of the world is in your heart, every prostration you make, you make to that thing.' And they asked about love. He said: 'Love is not from the teaching of creation, for love is from the gift of the Truth and from His grace.' And he said: 'Even if the gnostic has no blessing, he himself is in every blessing.'

It is related that one day he was eating good food. They said to him: 'What are you eating?' He said: 'I am a guest; what they give me, I eat.' With all this, one day he was saying to his self: 'O self, deliver me so that you too may be delivered.' And Ibrahim once asked him for a counsel. He said: 'Trust in God so that God is with you and is your intimate, and let your return be to Him, to complain to Him of all, for all creation can neither benefit you nor ward off harm from you.' And he said: 'Ask for what you desire from the One near Whom are all remedies. And know that whatever descends upon you, whether pain, affliction, or poverty, be certain that relief from it lies in keeping it secret.' And another person said: 'Counsel me.' He said: 'Beware that God sees you and you are not in the manner of the poor.' Sari said: 'Ma'ruf told me: When you have a need from God, swear by Him and say: O Lord, by...'

Updated 2026-07-02

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related