1Cademy - بخش ۱۸ - ذکر امام شافعی رضی الله عنه / Section 18 - Mention of Imam Shafii, May Allah Be Pleased with Him

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۱۸ - ذکر امام شافعی رضی الله عنه / Section 18 - Mention of Imam Shafi'i, May Allah Be Pleased with Him

Original content

آن سلطان شریعت و طریقت، آن برهان محبت و حقیقت، آن مفتی اسرار الهی، آن مهدی اطوار نامتناهی، آن وارث و ابن عم نبی، وتد عالم شافعی مطلبی رضی الله عنه، شرح او دادن حاجت نیست، که همه عالم پر نور از شرح صدر او است. فضایل و مناقب او و شمایل او بسیار است. وصف او این تمام است که شعبه دوحلة نبوی است و میوه شجره مصطفوی است و در فراست و سیاست و کیاست یگانه بود و در مروت و فتوت اعجوبه بود. هم کریم جهان بود و هم جواد زمان، و هم افضل عهد و هم اعلم وقت و هم حجة الائمة من قریش، هم مقدم قدموا آل قریش. ریاضت وکرامت او نه چندان است که این کتاب حمل آن تواند کرد. در سیزده سالگی در حرم گفت: سلو نی ماشئتم، و در پانزده سالگی فتوی می داد.
احمد حنبل که امام جهان بود و سیصد هزار حدیث حفظ داشت، به شاگردی او آمد و در غاشیه داری سربرهنه کرد. قومی بر وی اعتراض کردند که: مردی بدین درجه، در پیش بیست و پنج ساله یی می نشیند و صحبت مشایخ و استادان عالی را ترک می کند؟

احمد حنبل گفت: هرچه ما یاد داریم معانی آن می داند که اگر او به ما نیافتادی ما بر در خواستیم ماند، که از حقایق واخبار و آیات آنچه فهم کرده است، ما حدیث بیش ندانستیم. اما او چون آفتابی است جهان را و چون عافیتی است خلق را:
و هم احمد گفت: در فقه بر خلق بسته بود. حق تعالی آن در به سبب او گشاده کرد.

و هم احمد گفت: نمی دانم کسی را که منت او بزرگتر است بر اسلام در عهد شافعی الا شافعی را.
و هم احمد گفت: شافعی فیلسوف است در چهار علم، در لغت؛ و اختلاف الناس، و علم فقه، و علم معانی.

وهم احمد گفت: در معنی این حدیث که مصطفی علیه السلام فرمود که برسرهر صدسال مردی را برانگیزانند تا دین من در خلق آموزاند، و آن شافعی است.
و ثوری گفت: اگر عقل شافعی را وزن کردندی با عقل یک نیمه خلق عقل او را جح آمدی.

و بلال خواص گویدکه : از خضر پرسیدم در حق شافعی چه گویی؟ گفت: از اوتاد است.
و در ابتدا در هیچ عروسی و دعوت نرفتی و پیوسته گریان و سوزان بودی هنوز طفل بود که خلعت هزارسال در سر او افگندند. پس به سلیم راعی افتاد، و در صحبت او بسی بود تا در تصرف بر همه سابق شد. چنانکه عبدالله انصاری گویدکه : من مذهب او ندارم امام شافعی را دوست می دارم. از آنکه در هر مقامی که می نگرم او را در پیش می بینم.

شافعی گویدکه : رسول را علیه السلام، به خواب دیدم. مرا گفت: ای پسر تو کیستی؟ گفتم: یا رسول الله یکی از گروه تو. گفت: نزدیک بیا! نزدیک شدم. آب دهن خود بگرفت تا به دهن من کند. من دهن بازکردم، چنانکه به لب و دهان و زبان من رسید، پس گفت: اکنون برو که خدای یار تو باد. و هم در آن ساعت علی مرتضی را به خواب دیدم که انگشتری خود بیرون کرد و در انگشت من کرد، تا علی و نبی بر من سرایت کند.
چنانکه شافعی شش ساله بود که به دبیرستان می رفت و مادرش زاهده بود از بنی هاشم و مردم امانت بدو می سپردندی. روزی دو کس بیامدند و جامه دانی بدو سپردند بعد از آن یکی از آن دو بیامد و جامه دان خواست. به خوی خوش بدو داد. بعد ازآن یک چندی، آن دیگر بیامد و جامه دان طلبید. گفت: به یار تو دادم.

گفت: مگر نه قرار کردیم که تا هر دو حاضر نباشیم بازندهی؟
گفت: بلی!

گفت: اکنون چرا دادی؟
مادر شافعی ملول شد. شافعی درآمد. و گفت: ای مادر! چرا ملول شده ای؟

حال باز گفت: شافعی گفت: هیچ باک نیست. مدعی کجاست تا جواب گویم.
مدعی گفت: منم!

شافعی گفت: جامه دان تو برجاست. برو و یار خود بیاور و بستان.
آن مرد را عجب آمد وموکل قاضی، که آورده بود، متحیر شد از سخن او و برفتند. بعد از آن به شاگردی مالک افتاد و مالک هفتاد و اند ساله بود. بر در سرای مالک بنشست و هر فتوی که بیرون آمدی بدیدی و مستفتی را گفتی: باز گرد وبگوی که بهتر از این احتیاط کن.

چون بدیدی حق به دست شافعی بودی و مالک بدو می نازیدی و در آن وقت خلیفه هارون الرشید بود.
نقل است که هارون شبی با زبیده مناظره کرد. زبیده هارون را گفت: ای دوزخی!

هارون گفت: اگر من دوزخی ام فانت طالق.
از یکدیگر جدا شدند. و هارون زبیده را عظیم دوست می داشت. نفیر از جان او برآمد. منادی فرمود و علمای بغداد را حاضر کرد و این مساله را فتوی کردند. هیچ کس جواب ننوشت.

گفتند: خدای داند که هارون دوزخی است یا بهشتی است؟
کودکی از میان جمع برخاست و گفت: من جواب دهم!

خلق تعجب کردند. گفتند: مگر دیوانه است؟ جایی که چندین علمای فحول عاجزند او را چه مجال سخن بود؟
هارون او را بخواند و گفت: جواب گوی!

گفت: حاجت توراست به من یا مرا به تو؟
گفت: مرا به تو.

شافعی گفت: پس از تخت فرود آی که جای علما بلند است.
خلیفه او را برتخت نشاند. پس شافعی گفت: اول تو مساله مرا جواب ده تا آنگاه من مساله تو را جوابدهم.

هارون گفت: سوال چیست؟
گفت: آنگه هرگز بر هیچ معصیتی قادر شده ای و از بیم خدای بازایستاده ای؟

گفت: بلی! به خدای که چنین است.
گفت: من حکم کردم که تو اهل بهشتی.

علما آواز برآوردند، به چه دلیل و حجت.
گفت: به قرآن که حق تعالی می فرماید: و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنه هی المأوی و هرکه او قصد معصیت کند و بیم خدای او را از آن بازداشت، بهشت جای اوست.

همه فریاد برآوردند و گفتند: در حال طفولیت چنین بود، در شباب چون بود؟
نقل است که یکبار در میان درس ده بار برخاست و بنشست. گفتند: چه حال است؟

گفت: علوی زاده ای بر در بازی می کند. هربار که در برابر من آید، حرمت او را بر می خیزم که روا نبود فرزند رسول فراز آید و برنخیزی.
نقل است که وقتی کسی مالی فرستاد تا بر مجاوران مکه صرف کنند و شافعی آنجا بود. بعضی از آن مال نزدیک او بردند.

گفت: خداوند مال چه گفته است؟
گفت او وصیت کرده است که این مال بر درویشان متقی دهید.

شافعی گفت: مرا از این مال نشاید گرفت. من نه متقی ام.
و نگرفت.

نقل است که وقتی از صنعا به مکه آمد و ده هزار دینار با وی، گفتند: ضیاعی باید خرید یا گوسفند.
بیرون مکه خیمه بزد و آن زر فروریخت. هرکه می آمد مشتی به وی می داد. هنگام نماز پیشین هیچ نماند.

نقل است که از بلاد روم هرسال مال بسیار می فرستادند، به هارون الرشید یک سال رهبانی چند بفرستادند تا با دانشمندان بحث کنند. اگر ایشان به دانند و الا از ما دگر مال مطلبید. چهار صد مرد ترسا بیامدند.
خلیفه فرمود تا منادی کردند و جمله علمای بغداد بر لب دجله حاضر شدند. پس هارون شافعی را طلبید و گفت: جواب ایشان تو را می باید کرد.

چون همه برلب دجله حاضر شدند شافعی سجاده بر دوش انداخت و برفت، و بر سر آب انداخت و گفت: هرکه باما بحث می کند اینجا آید.
ترسایان چون بدیدند جمله مسلمان شدند و خبر به قیصر روم رسید که ایشان مسلمان شدند، بر دست شافعی، قیصر گفت: الحمدلله که آن مرد اینجا نیامد که اگر اینجا آمدی در همه روم زنار داری نماندی.

نقل است که جماعتی با هارون گفتند: شافعی قرآن حفظ ندارد، وچنان بود لیکن قوت حافظه او چنان بود که هارون خواست که امتحان کند ماه رمضان بود لیکن قوت حافظه او چنان بود که هارون می خواست که امتحان کند. ماه رمضان امامیش فرمود. شافعی هر روز جزوی قرآن مطالعه می کرد و هر شب در تراویح بر می خواند تا در ماه رمضان همه قرآن حفظ کرد.
و در عهد او زنی بود که دوروی بود. شافعی خواست که او را بیند. به صد دینار او را عقد کرد و بدید. پس طلاق داد.

و به مذهب احمد حنبل هرکه یک نماز عمدا رها کند کافر شود و به مذهب شافعی نشود، او را عذابی کنند که کفار را نکنند. شاعفی احمد را گفت: چون یکی ترک نماز کند و کافر شود چه کند تا مسلمان شود؟ گفت: نماز کند.
شافعی احمد را گفت: نماز چون درست بود از کافر؟

احمد خاموش شد. از این سخن که اسرار فقه است و سوال و جواب بسیار است امااین کتاب جای این سخن نیست.
و گفت: اگر عالمی را بینی که به رخص و تاویلات مشغول گردد بدانکه از او هیچ نباید.

و گفت: من بنده کسی ام که مرا یک حرف از آداب تعلیم کرده است.
و گفت: هرکه علم در جهان آموزد حق علم ضایع کرده باشد، و هرکه علم از کسی که شایسته باشد بازدارد ظلم کرده است.

و گفت: اگر دنیا را به گرده نان به من فروشند نخرم.
و گفت: هرکه را همت آن بود که چیزی در شکم او شود قیمت او آن بود که از شکم او بیرون آید.

وقتی یکی او را گفت مرا پندی ده گفت: چندان غبطت بر، بر زندگان که برمردگان می بری. یعنی هرگز نگویی دریغا که من نیز چندان سیم جمع نکردم که او کرد و بگذاشت به حسرت. بل که غبطت برآن بری که چندان طاعت که او کرد باری من کردمی. دیگر هیچ کس بر مرده حسد نبرد، بر زنده باید که نبرد که این زنده نیز زود، خواهد مرد.
نقل است که شافعی روزی وقت خود گم کرد. به همه مقامها بگردید و به خرابات برگذشت و به مسجد و مدرسه و بازار بگذشت، نیافت. و به خانقاهی برگذشت. جمعی صوفیان دید که نشسته بودند. یکی گفت: وقت را عزیز دارید که وقت بیاید. شافعی روی به خادم کرد و گفت: اینک وقت بازیافتم. بشنوکه چه می گویند.

ابوسعید رحمةالله علیه، نقل می کند که شافعی گفت: علم همه عالم در علم من نرسید، و علم من در علم صوفیان نرسد، و علم ایشان در علم یک سخن پیر ایشان نرسید که گفت: الوقت سیف قاطع.
و ربیع گفت: در خواب دیدم پیش از مرگ شافعی که آدمی علیه السلام وفات کرده بودی و خلق می خواستند که جنازه بیرون آرند. چون بیدار شدم از معبری پرسید م. گفت: کسی که عالمترین زمانه بود وفات کند که علم خاصیت آدم است که وعلم آدم الاسماء کلها.

پس در آن نزدیکی شافعی وفات کرد.
نقل است که وقت وفات وصیت کرد که فلان شخص را بگویید تا مرا بشوید، و آن شخص به مصر بود. چون بازآمد با وی گفتندکه: شافعی چنین وصیتی کرد که فلان بگویید تا مرا بشوید. گفت: تذکره او بیارید.

پس تذکره بیاوردند به پیش آن شخص که شافعی وصیت کرده بود. بعد از آن مرد در تذکره نگاه کرد و در آنجا نوشته بود که هزار درم وام دارم. پس آن مرد وام او بگزارد و گفت شستن او را این بود.
و ربیع بن سلیمان گفت: شافعی را به خواب دیدم. گفتم: خدای با تو چه کرد؟

گفت: مرا بر کرسی نشاند، زر و مروارید بر من نثار کرد و هفتصد بار چند دینار به من داد. رحمةالله علیه.

English translation

That sultan of Sharia and Tariqa, that proof of love and truth, that mufti of divine secrets, that guide of infinite manners, that heir and cousin of the Prophet, the pillar of the world, Shafi'i al-Muttalibi, may Allah be pleased with him. There is no need to explain him, for the whole world is full of light from the expansion of his chest. His virtues, merits, and traits are numerous. This description of him is sufficient: he is a branch of the prophetic grove and the fruit of the tree of Mustafa, and he was unique in sagacity, leadership, and intelligence, and he was a marvel in chivalry and magnanimity. He was both the generous one of the world and the openhanded one of the time, the most excellent of the era and the most knowledgeable of the age, the proof of the Imams from the Quraysh, and the foremost of 'give precedence to the family of Quraysh.' His asceticism and miracles are too vast for this book to carry. At the age of thirteen, he said in the Sanctuary: 'Ask me whatever you wish,' and at the age of fifteen, he was giving fatwas.

Ahmad Hanbal, who was the Imam of the world and had memorized three hundred thousand Hadiths, came to be his student and put his bare head under his service. A group of people objected to him, saying: 'Should a man of this status sit before a twenty-five-year-old and leave the companionship of high masters and teachers?' Ahmad Hanbal said: 'Whatever we remember, he knows the meanings of it. If we had not found him, we would have remained at the doorstep. For what he has understood of truths, narrations, and verses, we only knew the Hadiths. But he is like a sun to the world and like well-being to the creation.' And Ahmad also said: 'The door of jurisprudence was closed to the creation. God Almighty opened that door because of him.' And Ahmad also said: 'I know of no one whose favor is greater upon Islam in the era of Shafi'i than Shafi'i.' And Ahmad also said: 'Shafi'i is a philosopher in four sciences: in language, the differences of people, the science of jurisprudence, and the science of meanings.' And Ahmad also said regarding the meaning of this Hadith that Mustafa, peace be upon him, said, that at the head of every hundred years they will raise a man to teach my religion to the creation: 'And that is Shafi'i.' And Thawri said: 'If Shafi'i's intellect were weighed against the intellect of half of creation, his intellect would outweigh it.' And Bilal al-Khawwas says: 'I asked Khidr, what do you say regarding Shafi'i? He said: He is one of the pillars (awtad).' And in the beginning, he would not go to any wedding or invitation, and was constantly weeping and burning. He was still a child when they threw the robe of honor of a thousand years over his head. Then he fell in with Salim al-Ra'i, and was in his company much until he surpassed everyone in spiritual mastery. As Abdullah Ansari says: 'I do not follow his school of law, but I love Imam Shafi'i, because in every station I look, I see him ahead.'

Shafi'i says: 'I saw the Messenger, peace be upon him, in a dream. He said to me: "O boy, who are you?" I said: "O Messenger of Allah, one of your community." He said: "Come close!" I came close. He took his saliva to put it in my mouth. I opened my mouth, so that it reached my lips, mouth, and tongue. Then he said: "Now go, for God is your helper." And at that same hour, I saw Ali al-Murtada in a dream, who took off his ring and put it on my finger, so that [the blessings of] Ali and the Prophet would transmit to me.'

Shafi'i was six years old when he was going to school, and his mother was an ascetic woman from the Bani Hashim, and people would entrust their deposits to her. One day, two people came and entrusted a chest to her. After that, one of the two came and asked for the chest. She gave it to him with good grace. After some time, the other came and demanded the chest. She said: 'I gave it to your companion.' He said: 'Did we not agree that you should not return it unless both of us are present?' She said: 'Yes!' He said: 'Now why did you give it?' Shafi'i's mother became distressed. Shafi'i came in and said: 'O mother! Why are you distressed?' She related the case. Shafi'i said: 'There is no fear. Where is the claimant so that I may answer?' The claimant said: 'I am here!' Shafi'i said: 'Your chest is in its place. Go and bring your companion and take it.' That man was astonished, and the judge's agent, who had brought him, was bewildered by his words, and they left.

After that, he fell to the discipleship of Malik, and Malik was seventy and some years old. He sat at the door of Malik's house, and every fatwa that came out, he would see it and say to the petitioner: 'Go back and say: be more cautious than this.' When they looked, the truth was on Shafi'i's side, and Malik would be proud of him. And at that time the Caliph was Harun al-Rashid.

It is narrated that Harun argued with Zubaydah one night. Zubaydah said to Harun: 'O dweller of Hell!' Harun said: 'If I am a dweller of Hell, you are divorced.' They separated from each other. And Harun loved Zubaydah greatly. A cry rose from his soul. He ordered a crier to announce and summoned the scholars of Baghdad, and they gave fatwas on this issue. No one wrote an answer. They said: 'God knows whether Harun is a dweller of Hell or a dweller of Paradise.' A child rose from among the crowd and said: 'I will answer!' People were astonished. They said: 'Is he mad? Where so many eminent scholars are helpless, what room is there for him to speak?' Harun called him and said: 'Answer!' He said: 'Is your need to me, or my need to you?' He said: 'My need to you.' Shafi'i said: 'Then descend from the throne, for the place of scholars is high.' The Caliph seated him on the throne. Then Shafi'i said: 'First, answer my question, then I will answer your question.' Harun said: 'What is the question?' He said: 'Have you ever had the power to commit a sin and abstained from it out of fear of God?' Harun said: 'Yes, by God it is so.' Shafi'i said: 'I rule that you are of the people of Paradise.' The scholars cried out: 'By what proof and argument?' He said: 'By the Qur'an, where God Almighty says: "But as for him who feared the position of his Lord and prevented the soul from inclination, indeed, Paradise will be his refuge." And whoever intends a sin and the fear of God keeps him from it, Paradise is his abode.' They all cried out and said: 'In his childhood he was like this, what will he be in his youth?'

It is narrated that once during a lesson he stood up and sat down ten times. They said: 'What is the matter?' He said: 'A descendant of Ali is playing at the door. Every time he comes in front of me, I stand up out of respect for him, for it is not right that a child of the Messenger should approach and you do not stand.'

It is narrated that once someone sent wealth to be spent on the residents of Mecca, and Shafi'i was there. Some of that wealth was brought to him. He said: 'What did the owner of the wealth say?' He said: 'He willed that this wealth be given to the pious poor.' Shafi'i said: 'It is not fit for me to take from this wealth. I am not pious.' And he did not take it.

It is narrated that once he came from Sana'a to Mecca with ten thousand dinars. They said: 'You should buy an estate or sheep.' He pitched a tent outside Mecca and poured out that gold. Whoever came, he gave him a handful. By the time of the first prayer, nothing remained.

It is narrated that from the lands of Rome they sent much wealth every year to Harun al-Rashid. One year they sent several monks to debate with the scholars. If they know, it is well; otherwise do not demand more wealth from us. Four hundred Christian men came. The Caliph ordered a crier to announce, and all the scholars of Baghdad gathered on the bank of the Tigris. Then Harun summoned Shafi'i and said: 'You must answer them.' When everyone gathered on the bank of the Tigris, Shafi'i threw his prayer rug over his shoulder, went, threw it on the water, and said: 'Whoever debates with us, let him come here.' When the Christians saw this, they all became Muslims. The news reached the Emperor of Rome that they had become Muslims at the hand of Shafi'i. The Emperor said: 'Praise be to God that that man did not come here, for if he had come here, no wearer of the Christian girdle (zunnar) would have remained in all of Rome.'

It is narrated that a group said to Harun: 'Shafi'i has not memorized the Qur'an.' And it was so, but the strength of his memory was such that Harun wanted to test him. It was the month of Ramadan, and Harun ordered him to lead the prayers. Shafi'i studied a part of the Qur'an every day and recited it every night in the Tarawih prayers, until he memorized the whole Qur'an in the month of Ramadan. And in his time, there was a woman...

Updated 2026-07-02

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related