1Cademy - بخش ۶ - ذکر حبیب عجمی رحمة الله علیه / Section 6 - Mention of Habib al-Ajami, May Allah Have Mercy on Him

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۶ - ذکر حبیب عجمی رحمة الله علیه / Section 6 - Mention of Habib al-Ajami, May Allah Have Mercy on Him

Original content

آن ولی قبه غیرت، آن صفی پرده وحدت، آن صاحب یقین بی گمان، آن خلوت نشین بی نشان، آن فقیر عدمی، حبیب عجمی رحمة الله علیه، صاحب صدق و صاحب همت بود، و کرامات و ریاضات کامل داشت، و در ابتدا مال دار بود و ربا دادی و به بصره نشستی و هر روز به تقاضای معاملان خود شدی. اگر سیمی نیافتی پایمزد طلب کردی و نفقه خود هر روز از آن ساختی. روزی به طلب وام داری رفته بود، آن وامدار در خانه نبود، چون او را ندید پایمزد طلب کرد. زن وامدار گفت: شوهرم حاضر نیست و من چیزی ندارم که تو را دهم. گوسفند کشته بودیم، جز گردن او نمانده است. اگر خواهی تو را دهم.
گفت: شاید آن گردن گوسفند از وی بستد و به خانه برد. زن را گفت: این سودست. دیگی بر نه.

زن گفت: نان نیست و هیزم نیست.
او را گفت: نیک وارفتم تا از جهت پایمزد هیزم ونان بستانم.

برفت و همه بستد و بیاورد، و زن دیگ برنهاد، و چون دیگ پخته شد زن خواست که در کاسه کند. سایلی فرا درآمد و چیزی خواست. حبیب بانگ بروی زد که: آنچه ما داریم اگر شما را دهیم توانگر نشوید وما درویش شویم.
سائل نومید شد. زن خواست که در کاسه کند. سر دیگ بگرفت. همه خون سیاه گشته بود. زن بازگشت. زردروی شده، دست حبیب گرفت و سوی دیگ آورد و گفت: نگاه کن که از شومی ربای تو و از بانگ که بر درویش زدی به ما چه رسید. بدین جهان خود چه باشد، بدان جهان تا چه خواهد بود.

حبیب آن بدید. آتش به دلش فروآمد که هرگز دیگر آن آتش بننشست. گفت: ای زن! هر چه بود توبه کردم.
روز دیگر بیرون آمد، به طلب معاملان. روز آدینه بود. کودکان بازی می کردند. چون حبیب را بدیدند بانگ درگرفتند که: حبیب رباخوار آمد. دور شوید تا گرد او بر ما ننشیند که چون او بدبخت شویم.

این سخن بر حبیب سخت آمد. روی به مجلس نهاد و بر زبان حسن بصری چیزی برفت که به یکبارگی دل حبیب را غارت کرد. هوش از او زایل شد. پس توبه کرد و حسن بصری دریافت و دست در فتراک او زد. چون از آن مجلس بازگشت وام داری او را بدید. خواست که از حبیب بگریزد. حبیب گفت: مگریز! تا کنون تو را از من می بایست گریخت، اکنون مرا از تو می باید گریخت.
و از آنجا بازگشت. کودکان بازی می کردند. چون حبیب بدیدند گفتند: دور باشید تا حبیب تائب بگذرد تاگرد ما بر او ننشیند که در خدای عاصی شویم.

حبیب گفت: الهی و سید ی!بدین یک روز که با تو آشتی کردم این طبل دلها بر من زدی و نام من به نیکویی بیرون داد ی. پس منادی کرد که: هر که را از حبیب چیزی می بایست ستد بیایید و بستانید. خلق گرد آمدند و آن مال خویش جمله بداد تا مفلس شد. کسی دیگر بیامد و دعوی کرد. چادر زن بداد؛ و دیگری دعوی کرد. پیراهن خود بدو داد. برهنه بماند و برلب فرات در صومعه ای شد و آنجابه عبادت خدای مشغول شده. همه شب وروز از حسن علم می آموخت و قرآن نمی توانست آموخت. عجمی از این سببش گفتند. چون بروزگاری برآمد بی برگ و نوا شد. زن از وی نفقات و دربایست طلب می کرد. حبیب بدر بیرون آمد و قصد صومعه کرد تا عبادت پیش گیرد و چون شب درآمد بر زن بازآمد. زن او را پرسید که: کجا کار کردی که چیزی نیاوردی؟
حبیب گفت: آنکس که من از جهت او کار می کردم پس کریم است و از کرم او شرم دارم که از وی چیزی بخواهم. او خود چون وقت آید بدهد که می گوید هر ده روز مزد می دهم. پس هر روز بدان صومعه می رفت و عبادت می کرد تا ده روز. روز دهم چون نماز پیشین رسید اندیشه کرد که امشب به خانه چه برم و با زن چه گویم و بدان تفکر فروشد. در حال خداوند تعالی حمالی را به درخانة وی فرستاد با یک خروار آرد و یک حمال دیگر با یک مسلوخ، و یک حمال دیگر با روغن و انگبین و توابل و حویج حمالان آن برداشته بودند، و جوانمردی ماهروی با ایشان اندر صره ای سیصد درم سیم به در خانه حبیب آمد و در بزد. زن درآمد. گفت: چه کار تست؟

آن جوانمرد نیکوروی گفت: این جمله را خداوندگار فرستاده است. حبیب را بگوی که تو در کار افزای تا ما در مزد بیفزاییم.
این بگفت و برفت. چون شب در آمد حبیب خجل زده و غمگین روی به خانه نهاد. چون به در خانه رسید، بوی نان و دیگ می آمد. زن حبیب پیش او بازرفت و رویش پاک کرد و لطف کرد. چنانکه هرگز نکرده بود. گفت: ای مرد! این کار از بهر آنکه می کنی آنکس پس نیکومهتری است با کرامت و شفقت. اینک چنین و چنین فرستاده به دست جوانمردی نیکوروی و گفت: حبیب چون بیاید او را بگوی که تو در کار افزای تا ما در مزد بیفزاییم.

حبیب متحیر شد و گفت: ای عجب! ده روز کار کردم، با من این نیکویی کرد. اگر بیشتر کنم دانی که چه کند.
به کلیت روی از دنیا بگردانید و عبادت می کرد تا از بزرگان مستجاب الدعوة گشت. چنانکه دعای او مجرب همگنان شد. بلکه روزی پیرزنی بیامد و در دست و پای او فتاد و بسی بگریست که پسری دارم که از من غایب است. دیرگاهست و مرا طاقت فراق نماند. از بهر خدای دعایی بگوی تا بود که حق تعالی به برکت دعای تو او را به من بازرساند.

گفت: هیچ سیم داری؟
گفت: دو درم دارم.

گفت: بیار به درویشان ده .
و دعایی بگفت؛ و گفت: برو که به تو رسید.

زن هنوز به در سرای نرسیده بود که پسر را دید. فریاد برآورد. گفت: اینک پسر من و او را ببر.
حبیب آورد. گفت: حال چگونه بود؟

گفت: به کرمان بودم. استاد مرا به طلب گوشت فرستاده بود. گوشت بستدم و به خانه باز می رفتم، بادم در ربود. آوازی شنیدم که ای باد او را به خانه خود باز رسان. به برکت دعای حبیب و به برکت دو درم صدقه اگر کسی گوید باد چگونه آورد گویم چنانکه یک ماهه راه به یک روز شادروان سلیمان علیه السلام می آورد، و عرش بلقیس در هوا می آورد.
نقل است که حبیب را روز ترویه به بصره دیدند و روز عرفه به عرفات. وقتی در بصره قحطی پدید آمد حبیب طعام بسیار به نسیه بخرید و به صدقه داد و کیسه ای بردوخت و در زیر بالین کرد. چون به تقاضا آمدندی، کیسه بیرون کردی. پر از درم بودی. وامها بدادی. و در بصره خانه ای داشت بر سر چارسوی راه، و پوستینی داشت که تابستان و زمستان آن پوشیدی. وقتی به طهارت حاجتش آمد برخاست و پوستین بگذاشت. خواجه حسن بصری فراز رسید. پوستین دید در راه انداخته. گفت: این عجمی این قدر نداد که این پوستین اینجا رها نباید کرد که ضایع شود.

بایستاد و نگاه می داشت تا حبیب بازرسید. سلام گفت: پس گفت: ای امام مسلمانان! چرا ایستاده ای؟
گفت: ای حبیب! ندانی که این پوستین اینجا رها نباید کرد که ضایع شود. و بگو تا به اعتماد که بگذاشته ای؟

گفت: به اعتماد آنکه تو را برگماشت تانگاه داری.
نقل است که روزی حسن برحبیب آمد به زیارت. حبیب دو قرص جوین و پاره ای نمک پیش حسن نهاد. حسن خوردن گرفت. سائلی به درآمد. حبیب آن دو قرص و نمک بدو داد. حسن همچنان بماند. گفت: ای حبیب! تو مردی شایسته ای. اگر پاره ای علم داشتی به بودی که نان از پیش مهمان برگرفتی و همه به سائل دادی. پاره ای به سائل بایست داد و پاره ای به مهمان.

حبیب هیچ نگفت . ساعتی بود غلامی می آمد و خوانی بر سرنهاده بود و بره ای بریان و حلوا و نان پاکیزه و پانصد درم سیم در پیش حبیب نهاد و حبیب سیم به درویشان داد و خوان پیش حسن نهاد. چون حسن پاره ای بریان بخورد، حبیب گفت: ای استاد! تو نیک مردی. اگر تو پاره ای یقین داشتی به بودی با علم یقین باید.
و در وقتی نماز شام حسن به در صومعة او بگذشت و قامت نماز شام گفته بود و در نماز ایستاده. حسن درآمد. حبیب الحمد را الهمد می خواند. گفت: نماز در پی او درست نیست.

بدو اقتدا نکرد و خود بانگ نماز بگزارد. چون شب درآمد بخفت. حق را تبارک و تعالی بخواب دید. گفت: ای بارخدای. رضای تو در چه چیز است.
گفت: یا حسن! رضای من دریافته بودی قدرش ندانستی.

گفت: بارخدایا! آن چه بود؟
گفت: اگر تو نماز کردی از پس حبیب رضای ما دریافته بودی و این نماز بهتراز جمله نماز عمرتو خواست بود. اما تو را سقم عبارت از صحت نیت بازداشت. بسی تفاوت است از زبان راست کردن تا دل.

یک روز کسان حجاج حسن را طلب می کردند، در صومعه ای. حبیب پنهان شد. حبیب را گفت: امروز حسن را دیدی؟
گفت: دیدم.

گفتند: کجا شد؟
گفت: در این صومعه.

در صومعه رفتند. هرچند طلب کردند حسن را نیافتند. چنان که حسن گفت: هفت بار دست بر من نهادند و مرا ندیدند.
حسن از صومعه بیرون آمد و گفت: ای حبیب! حق استاد نگاه نداشتی و مرا نشان دادی.

حبیب گفت: ای استاد! به سبب راست گفتن من خلاص یافتی که اگر دروغ گفتمی، هردو گرفتار شدیمی.
حسن گفت: چه خواندی که مرا ندیدند.

گفت ده بار آیت الکرسی برخواندم و ده بار آمن الرسول و ده بار قل هو الله احد و باز گفتم الهی! حسن را به تو سپردم. نگاهش دار.
نقل است که حسن به جایی خواست رفت. بر لب دجله آمد وبا خود چیزی می اندیشید که حبیب در رسید. گفت: یا امام! به چه

ایستاده ای؟
گفت: به جایی خواهم رفت. کشتی دیر می آید.

حبیب گفت: یا استاد! تو را چه بود. من علم از تو آموختم. حسد مردمان از دل بیرون کن و دنیا را بر دل سرد کن و بلا را غنیمت دان و کارهای از خدای بین، آنگاه پای بر آب نه و برو.
حبیب پای بر آب نهاد وبرفت. حسن بیهوش شد. چون با خود آمد گفتند: ای امام مسلمانان! تو را چه بود؟

گفت: حبیب شاگرد من این ساعت مرا ملامت کرد و پای بر آب نهادو برفت و من بمانده ام. اگر فردا آواز آید که بر صراط آتشین بگذرید، اگر من همچنین فرومانم، چه توانم کرد؟
پس حسن گفت: ای حبیب!این به چه یافتی؟

گفت: بدان که من دل سفید می کنم و تو کاغذ سیاه.
حسن گفت: علمی نفع غیری و لم ینفعنی. علم من دیگران را منفعت است و مرا نیست و بود که از اینجا کسی را گمان افتد که درجه حبیب بالای مقام حسن بود، نه چنان است که هیچ مقام در راه خدای بالای علم نیست و از بهر این بود که فرمان به زیادت خواستن هیچ صفت نیامد الا علم. چنانکه در سخن مشایخ است که کرامات درجه چهاردهم طریقت است و اسرار و علم در درجه هشتادم. از جهت آنکه کرامات از عبادت بسیار خیزد و اسرار از تفکر بسیار، و مثل این حال سلیمان است که این کار که او داشت در عالم کس نداشت. دیو و پری، وحوش و طیور مسخر باد و آب و آتش، مطیع. بساطی چهل فرسنگ در هوا روان با آن همه عظمت زبان مرغان و لغت موران مفهوم. باز این همه کتاب که از عالم اسرار است موسی را بود علیه السلام. لاجرم او باز آن همه کار متابع او بود.

نقل است که احمد حنبل و شافعی رضی الله عنهما، نشسته بودند. حبیب از گوشه ای درآمد. احمد گفت: من او را سوالی خواهم کرد.
شافعی گفت: ایشان را سؤال نشاید کرد که ایشان قومی عجب باشند احمد گفت: چاره نیست.

چون حبیب فراز رسید احمد گفت: چه گویی در حق کسی که از این پنج نماز یکی از وی فوت شود، نمی داند کدامست، چه باید کرد؟
حبیب گفت: هذا قلب عقل عن الله فلیودب. این دل کسی بود که از خداوند غافل باشد. او را ادب باید کرد و هر پنج نماز را قضا باید کرد.

احمد در جواب او متحیر بماند. شافعی گفت: نگفتم: ایشانرا سوال نتوان کرد. نقل است حبیب را خانه ای تاریک بود. سوزنی در دست داشت، بیفتاد و گم شد. در حال خانه روشن گشت. حبیب دست بر چشم نهاد. گفت: نی، نی! جز به چراغ باز ندانم جست.
نقل است که سی سال بود که حبیب عجمی کنیزکی داشت. روی او تمام ندیده بود. روزی کنیزک خود را گفت: ای مستوره! کنیزک ما را آواز ده. گفت: نه! من کنیزک توام.

گفت: ما را در این سی سال زهره نبوده است که به غیر وی به هیچ چیز نگاه کنیم. تو را چگونه توانستمی دید؟
نقل است که در گوشه ای خالی نشستی گفتی: هرگزش چشم روشن مباد که جز تو بیند؛ و هرکه تو را به تو انس نیست به هیچ کس انسش مباد.

و در گوشه ای نشستی و دست از تجارت بداشتی. گفتی: پایندان ثقة است. یکی پرسید که: رضا در چیست؟
گفت: در دلی که غبار نفاق درو نبود.

نقل است که هرگاه که در پیش او قرآن خواندندی سخت بگریستی و به زاری. بدو گفتند: تو عجمی و قرآن عربی. نمی دانی که چه می گوید. این گریه از چیست؟
گفت: زبانم عجمی است اما دلم عربی است.

درویشی گفت: حبیب را دیدم در مرتبه ای عظیم. گفتم: آخر او عجمی است این همه مرتبه چیست؟
آوازی شنیدم که اگر چه عجمی است اما حبیب است.

نقل است که خونی یی را بردار کردند، هم در آن شب او را به خواب دیدند، در مرغزار بهشت طواف می کرد با حله سبز پوشیده. گفتند: یا فلان! تو مرد قتال این از کجا یافتی؟
گفت: در آن ساعت که مرا بردار کردند، حبیب عجمی برگذشت. به گوشه ای چشم به من بازنگرست. این همه از برکات آن نظر است، رحمة الله علیه.

English translation

That saint of the dome of jealousy, that chosen one of the veil of unity, that possessor of certainty without doubt, that traceless dweller of retirement, that poor one of nothingness, Habib al-Ajami, may Allah have mercy on him, was a master of sincerity and high resolve, and possessed complete miracles and spiritual disciplines. In the beginning, he was wealthy, practiced usury, lived in Basra, and went every day to demand payment from his debtors. If he did not find silver, he would demand a fee for his footsteps and sustained himself daily from it. One day, he had gone in search of a debtor. The debtor was not at home, and since he did not see him, he demanded the foot-fare. The debtor's wife said: 'My husband is not present, and I have nothing to give you. We slaughtered a sheep, and nothing is left of it but its neck. If you wish, I shall give it to you.' He said: 'Very well.' He took the sheep's neck from her and brought it home. He said to his wife: 'This is the profit. Set a pot [on the fire].' His wife said: 'There is no bread and no firewood.' He said to her: 'I am going to get firewood and bread as the foot-fare.' He went, obtained them all, and brought them. The wife set the pot on the fire, and when the pot was cooked, she wished to pour it into a bowl. A beggar came to the door and asked for something. Habib shouted at him: 'If we give you what we have, you will not become rich, and we will become poor (dervishes)!' The beggar left disappointed. The wife wished to pour it into the bowl. She took the lid off the pot; it had all turned into black blood. The wife turned back, pale-faced, took Habib's hand, brought him to the pot, and said: 'Look at what has come upon us from the ominousness of your usury and the shout you directed at the dervish. If it is like this in this world, what will it be in the next?' Habib saw this, and a fire fell into his heart that never subsided. He said: 'O wife! I repent of whatever has been.' The next day he went out in search of his debtors. It was a Friday. Children were playing. When they saw Habib, they raised a shout, saying: 'Here comes Habib the usurer! Stand back, lest his dust settle on us and we become wretched like him!' These words were hard on Habib. He made his way to a sermon assembly, and something came from the tongue of Hasan al-Basri that completely looted Habib's heart. He lost consciousness. Then he repented, and Hasan al-Basri received him and took him under his guidance. As he returned from that assembly, a debtor saw him and wanted to flee from him. Habib said: 'Do not flee! Until now, you had to flee from me; now, I must flee from you.' He turned back from there. Children were playing. When they saw Habib, they said: 'Stand back so that Habib the repentant may pass, lest our dust settle on him and we become disobedient to God.' Habib said: 'My God and my Master! On this single day that I have made peace with You, You have beaten this drum of hearts for me and spread my name with goodness.' Then he made a proclamation: 'Whoever has a claim against Habib, come and take it.' People gathered, and he gave away all of his wealth until he was left penniless. Someone else came and made a claim; he gave his wife's cloak. Another made a claim; he gave him his own shirt. He was left naked, went to a hermitage on the bank of the Euphrates, and engaged there in the worship of God. Night and day he learned knowledge from Hasan, but he could not learn the Qur'an. For this reason they called him Ajami. When some time passed, he became destitute. His wife demanded maintenance and provisions from him. Habib went out, directed himself to the hermitage to engage in worship, and when night fell, he returned to his wife. His wife asked him: 'Where did you work, and why have you brought nothing?' Habib said: 'He for whom I work is extremely generous, and I am ashamed of His generosity to ask Him for anything. He will give when the time comes, for He says: 'I pay wages every ten days.'' So every day he went to that hermitage and worshipped until ten days passed. On the tenth day, when the afternoon prayer arrived, he thought: 'What shall I take home tonight, and what shall I say to my wife?' and he fell deep into this thought. Instantly, God the Exalted sent a porter to the door of his house with a load of flour, another porter with a slaughtered sheep, and another porter with oil, honey, spices, and seasonings carried by the porters, and a beautiful young man with them holding a purse containing three hundred silver dirhams came to the door of Habib's house and knocked. The wife came out and said: 'What is your business?' The handsome young man said: 'The Master has sent all of this. Tell Habib: 'Increase your work, and we shall increase your wages.'' Having said this, he departed. When night fell, Habib set off for home, ashamed and sorrowful. When he reached the door of the house, the aroma of bread and cooking was in the air. Habib's wife came to meet him, wiped his face, and showed him kindness such as she had never shown before. She said: 'O man! He for whom you perform this work is indeed a fine master, full of generosity and compassion. Look at what He has sent through a handsome young man, saying: 'When Habib returns, tell him: Increase your work, and we shall increase your wages.'' Habib was astonished and said: 'How wondrous! I worked for ten days, and He showed me such goodness. If I do more, who knows what He will do?' He turned away from the world completely and engaged in worship until he became one of the great ones whose prayers are answered, such that his prayers were proven effective for all. Nay, one day an old woman came, fell at his hands and feet, and wept bitterly, saying: 'I have a son who is absent from me. It has been a long time, and I have no strength left for separation. For God's sake, say a prayer that the Almighty, by the blessing of your prayer, may restore him to me.' He said: 'Do you have any silver?' She said: 'I have two dirhams.' He said: 'Bring them and give them to the dervishes.' He offered a prayer and said: 'Go, for he has reached you.' The woman had not yet reached the door of her dwelling when she saw her son. She cried out, saying: 'Here is my son, take him.' Habib brought him and said: 'What was the situation?' He said: 'I was in Kerman. My master had sent me to fetch meat. I bought the meat and was returning home when a wind swept me away. I heard a voice saying: 'O wind, return him to his home by the blessing of Habib's prayer and the blessing of the two dirhams of charity.' If anyone asks how the wind brought me, I say just as the throne of Solomon, peace be upon him, traversed a month's journey in a day, and the throne of Bilqis was carried through the air.' It is related that Habib was seen in Basra on the Day of Tarwiyah and at Arafat on the Day of Arafah. Once, a famine occurred in Basra; Habib bought a large amount of food on credit, gave it as charity, sewed a bag, and put it under his pillow. Whenever they came to demand payment, he would take out the bag, and it would be full of dirhams. He paid the debts. In Basra, he had a house at a crossroads, and he had a fur coat that he wore both summer and winter. Once, he needed to perform ablutions, so he stood up and left the coat behind. Khwaja Hasan al-Basri arrived, saw the coat cast on the path, and said: 'This non-Arab did not even have the sense to know that this coat should not be left here to go to waste.' He stood and watched over it until Habib returned. Habib greeted him and then said: 'O Imam of Muslims! Why are you standing?' He said: 'O Habib! Do you not know that this coat should not be left here to go to waste? Tell me, in whose trust did you leave it?' He said: 'In the trust of Him who appointed you to guard it.' It is related that one day Hasan came to visit Habib. Habib placed two barley loaves and a bit of salt before Hasan. Hasan began to eat. A beggar entered. Habib gave those two loaves and salt to him. Hasan was left empty-handed. He said: 'O Habib! You are a worthy man. If you had a bit of knowledge, it would be better, for you took the bread from before the guest and gave it all to the beggar. You should have given some to the beggar and left some for the guest.' Habib said nothing. A moment later, a slave came carrying a tray on his head, and placed a roasted lamb, halva, pure bread, and five hundred silver dirhams before Habib. Habib gave the silver to the dervishes and placed the tray before Hasan. When Hasan ate some of the roast meat, Habib said: 'O Master! You are a good man. If you had a bit of certainty, it would be better; knowledge must be accompanied by certainty.' And at the time of the evening prayer, Hasan...

Updated 2026-07-02

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related