1Cademy - بخش ۲۱ - ذکر حارث محاسبی قدس الله روحه / Section 21 - Mention of Harith al-Muhasibi, May Allah Sanctify His Soul

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۲۱ - ذکر حارث محاسبی قدس الله روحه / Section 21 - Mention of Harith al-Muhasibi, May Allah Sanctify His Soul

Original content

آن سید اولیا، آن عمده اتقیا، آن محتشم معتبر، آن محترم مفتخر، آن ختم کرده ذوالمناقبی، شیخ عالم، حارث محاسبی رحمةالله علیه، از علمای مشایخ بود و به علوم ظاهر و باطن، و در معاملات و اشارات مقبول النفس و رجوع اولیای وقت در همه فن بدو بود، و او را تصانیف بسیاراست در انواع علوم، و سخت عالی همت بود، و بزرگوار بود، و سخاوتی و مروتی عجیب داشت و در فراست و حذاقت نظیر نداشت، و در وقت خود شیخ المشایخ بغداد بود، و به تجرید و توحید مخصوص بود، و در مجاهده و مشاهده به اقصی الغایه بود، و در طریقت مجتهد. و نزدیک او رضا از احوال است، نه از مقامات. و شرح این سخن طولی دارد. بصری بود و وفات او در بغداد بود، و عبدالله خفیف گفت برپنج کس از پیران ما اقتدا کنید و به حال ایشان متابعت نماییدو دیگران را تسلیم باید شد، اول حارث محاسبی، دوم جنید بغدادی، سوم رویم، چهارم ابن عطا، پنجم عمرو بن عثمان مکی رحمهم الله. زیرا که ایشان جمع کردند میان علم و حقیقت و میان طریقت و شریعت، وهر که جز این پنج اند اعتقاد را شایند اما
این پنج را هم اعتقاد شاید و هم اقتدا را شاید.

و بزرگان طریقت گفته اند: عبدالله خفیف ششم ایشان بود که هم اعتقاد را شاید و هم اقتدا را شاید اما خویشتن ستودن نه کار ایشان است.
نقل است که حارث را سی هزار دینار از پدر میراث ماند. گفت: به بیت المال برید تا سلطان را باشد! گفتند: چرا؟

گفت: پیغمبر فرموده است، و صحیح استک ه القدری مجوس هذه الامة. قدری مذهب گیر این امت است و پدر من قدری بود و پیغمبر علیه السلام فرمود میراث نبرد مسلمان از مغ، و پدر من مغ و من مسلمان.
و عنایت حق تعالی در حفظ او چندان بود که چون دست به طعامی بردی که شبهت در او بودی رگی در پشت انگشت او کشیده شدی چنانکه انگشت فرمان او نبردی، او بدانستی که آن لقمه به وجه نیست. جنید گفت: روزی حارث پیش من آمد. در وی اثر گرسنگی دیدم. گفتم یا عم! طعام آرم؟ گفت: نیک آید. در خانه شدم. چیزی طلب کردم. شبانهچیزی از عروسی آورده بودند. پیش اوبردم. انگشت او مطاوعت نکرد. لقمه در دهان نهاد و هرچند که جهد کرد فرونشد. دردهان می گردانید تا دیر گاه برخاست ودر پایان سرای افگند و بیرون شد. بعد از آن گفت: از آن حال پرسیدم. حارث گفت: گرسنه بودم، خواستم که دل تو نگاه دارم لکن مرا با خداوند نشانی است که هرطعامی که در وی شبهتی بود به حلق من فرونرود و انگشت من مطاوعت نکند. هرچند کوشیدم فرو نرفت. آن طعام از کجا بود؟ گفتم: از خانه ای که خویشاوند من بود. پس گفتم: امروز در خانه من آیی؟

گفت: آیم. درآمدیم و پارة نان خشک آوردم. پس بخوردیم. گفت: جیزی که پیش درویشان آری، چنین باید.
و گفت: سی سال است تا گوش من به جز از سر من هیچ نشنیده است پس سی سال دیگر حال بر من بگردید که سر من به جز از خدای هیچ نشنید.

و گفت: کسی را که در نماز می بیند و او بدان شاد شود، متوقف بودم بدان تانماز او باطل شود یا نه؟ اکنون غالب ظن من آن است که باطل شود.
و در محاسبه مبالغتی تمام داشت. چنانکه او را محاسبی بدین جهت گفتندی. و گفت: اهل محاسبه را چند خصلت است که بیازموده ام در سخن گفتن که چون قیام نموده اند به توفیق حق تعالی به منازل شریف پیوسته اند و همه چیزها به قوت عزم دست دهد و به قهر کردن هوا و نفس که هرکه را عزم قوی باشد مخالفت هوا بر وی آسان باشد. پس عزم قوی دار و بر این خصلتها مواظبت نمای که این مجرب است. اول خصلت ان است که به خدای سوگند یاد نکنی، نه به راست و نه به دروغ، ونه به سهو و نه به عمد، و دوم ا زدروغ پرهیز کنی، و سوم وعده خلاف نکنی و چون وفا توانی کرد و تا توانی کس را وعده ندهی که این به صواب نزدیک است و چهارم آنکه هیچ کس را لعنت نکنی، اگرچه ظلم کرده باشد، و پنجم دعای بد نکنی نه به گفتار و نه به کردارو مکافات نجوئی و بر خدای تحمل کنی، و ششم بر هیچ کس گواهی ندهی نه بکفر و نه به شرک و نه به نفاق که این به رحمت بر خلق نزدیک تر است و از مقت خدای تعالی دورتر راست، و هفتم آنکه قصد معصیت نکنی، نه در ظاهر و نه در باطن و جوارح خود را از همه بازداری. و هشتم آنکه رنج خود برهیچ کس نیفکنی و بار خود اندک و بسیار از همه کس برداری در آنجه بدان محتاج باشی، و در آنچه بدان مستغنی باشی، ونهم آنکه طمع از خلایق بریده گردانی و از همه ناامید شوی از آنچه دارند، و دهم آنکه بلندی درجه و استکمال عزت نزدیک خدای و نزدیک خلق برآنچه خواهد در دنیا و آخرت بدان سبب به دست توان کرد. که هیچ کس را نبینی از فرزندان آدم علیه السلام. مگر که او را از خود بهتر دانی.

و گفت: مراقبت علم دل است در قرب حق تعالی.
و گفت: رضا آرام گرفتن است در تحت مجاری احکام.

و گفت: صبر نشانه تیرهای بلا شدن است.
و گفت: تفکر اسباب را به حق قایم دیدن است.

و گفت: تسلیم ثابت بودن است در وقت نزول بلا بی تغیری در ظاهر و باطن.
و گفت: حیا بازبودن است از جمله خوهای بد که خداوند بدان راضی نبود.

و گفت: محبت میل بود به همگی به چیزی، پس آن را ایثار کردن است، برخویشتن، به تن و جان و مال، و موافقت کردن در نهان و آشکارا. پس بدانستن که از توهمه تقصیر است.
و گفت: خوف آن است که البته یک حرکت نتواند کرد که نه گمان او چنان بود که من بدین حرکت مأخوذ خواهم بود در آخرت.

و گفت: علامت انس به حق وحشت است از خلق و گریز است و هرچه خلق در آن است و منفرد شدن به حلاوت ذکر حق تعالی برقدر آنکه انس حق در دل جای می گیرد، بعد از آن انس به مخلوقات از دل رخت برمی گیرد.
و گفت: صادق آن باشد که او را باک نبود اگرش نزدیک خلق هیچ مقدار نماند، و جهت صلاح دل خویش داند و دوست ندارد که مردمان ذره ای اعمال او ببینند.

و گفت: در همه کارها از سستی عزم حذر کن که دشمن در این وقت بر تو ظفر یابد، و هرگاه که فتور عزم دیدی از خود هیچ آرام مگیر به خدای پناه جوی.
و درویشی را گفت: کن لله و الا لاتکن. گفت: خدای را باش و اگر نه خود مباش، این نیکو سخنی است.

و گفت: سزاوار است کسی را که نفس خود را به ریاضت مهذب گردانیده است که او را راه بنماید به مقامات و
و گفت: هرکه خواهدکه لذت اهل بهشت یابد، گو در صحبت درویشان صالح قانع باش.

و گفت: هرکه باطن خود را درست کند به مراقبت و اخلاص خدای تعالی ظاهر او آراسته گرداند به مجاهده و اتباع سنت.
و گفت: آنکه به حرکات دل در محل غیب عالم بود بهتر از آنکه به حرکات جوارح عالم بود.

و گفت: پیوسته عارفان فرو می برند خندق رضا و غواصی می کنند در بحر صفا و بیرون می آورند جواهر وفا، تا لاجرم به خدای می رسند در سر و خفا.
وگفت: سه چیز است که اگر آن را بیابند از آن بهره بر دارند و ما نیافتیم: دوستی نیکو با صیانت، و با وفا، و باشفقت.

و نقل است که تصنیفی می کرد: درویشی از وی پرسیدکه: معرفت، حق است بربنده یا حق بنده بر حق؟ او بدین سخن ترک تصنیف کرد . یعنی اگر گویی معرفت بنده به خود می شناسد و به جهد خود حاصل می کند، پس بنده را حقی بود بر حق، و این روا نبود. و اگر معرفت حق حق بود، بربنده روا نبود که حق را حقی ببیاد گزارد. اینجا متحیر شد و ترک تصنیف کرد. دیگر معنی آن است که چون معرفت حق حق است تا از جهت کرم این حق بگزارم. کتاب کردن در معرفت به چه کار آید؟ حق خود آنچه حق بنده بود بدو دهد که اد بنی ربی. اگر کسی بود که حق آن حق خواهد گزارد در معنی انک لاتهدی من احببت بود. لاجرم ترک تصنیف کرد. دیگر معنی آنست که معرفت حق حق است بر بنده بدان معنی که چون حق بنده را معرفت داد بنده را واجب است حق آن حق گزاردن. چون هر حق که بنده به عبادت خواهد گزارد هم حق حق خواهد بود و به توفیق او خواهد بود. پس بنده را حقی که بود که با حق حق، حق گزارد، پس کتاب تصنیف کرد والله اعلم بالصواب.
ابن مسروق گفت: حارث آن وقت که وفات می کرد به درمی محتاج بود، و از پدرش ضیاع بسیار مانده بود، وهیچ نگرفت و هم در آن ساعت که دست تنگ بود فروشد. رحمةالله علیه رحمةواسعة.

English translation

That leader of the saints, that pillar of the pious, that respected and esteemed one, that honored and proud one, that possessor of ultimate virtues, the scholar of the world, Shaikh Harith al-Muhasibi, may Allah have mercy on him, was among the scholars of the shaikhs. In both outward and inward sciences, and in dealings and mystical allusions, he was accepted by all, and the saints of his time referred to him in all arts. He authored many books in various sciences, possessed an extremely high ambition, was of great dignity, and had extraordinary generosity and chivalry. He was unparalleled in sagacity and intelligence, and in his time was the Shaikh of Shaikhs of Baghdad. He was distinguished in detachment (tajrid) and unity (tawhid), reached the utmost limits of self-struggle (mujahadah) and contemplation (mushahadah), and was an independent jurist (mujtahid) in the spiritual path (tariqah). In his view, satisfaction (rida) is among the spiritual states (ahwal), not the stations (maqamat), and the explanation of this is lengthy. He was from Basra and his death occurred in Baghdad. Abdallah al-Khafif said: 'Follow five of our elders and imitate their states, while submitting to others: first, Harith al-Muhasibi; second, Junayd al-Baghdadi; third, Ruwaym; fourth, Ibn Ata; fifth, Amr bin Uthman al-Makki, may Allah have mercy on them. For they combined knowledge and reality, and the path (tariqah) and the law (shari'ah). Anyone other than these five is worthy of belief, but these five are worthy of both belief and emulation.' And the elders of the path have said: 'Abdallah al-Khafif was the sixth of them, worthy of both belief and emulation, but praising oneself is not their way.' It is narrated that Harith inherited thirty thousand dinars from his father. He said, 'Take it to the treasury (Bayt al-Mal) so the Sultan may have it!' They asked, 'Why?' He said, 'The Prophet said, and it is authentic: the Qadaris are the Magians of this community. A Qadari is an adherent of the Qadari sect of this community, and my father was a Qadari. The Prophet, peace be upon him, said that a Muslim does not inherit from a Magian (Zoroastrian), and my father was a Magian and I am a Muslim.' And the grace of God Almighty in protecting him was such that whenever he stretched his hand toward food about which there was doubt, a vein on the back of his finger would tighten so that the finger would not obey him, and he would know that the morsel was not permissible. Junayd said: 'One day Harith came to me, and I saw signs of hunger in him. I said, 'O uncle, shall I bring food?' He said, 'That would be good.' I went into the house and searched for something. Some food had been brought from a wedding the night before; I brought it to him. His finger did not comply. He put the morsel in his mouth, but no matter how hard he tried, it would not go down. He kept turning it in his mouth until, after a long while, he stood up, spat it out in the corner of the house, and left. Afterwards, I asked him about that situation. Harith said, 'I was hungry and wished to please your heart, but I have a sign with the Lord that any food in which there is doubt does not go down my throat and my finger does not obey me. No matter how much I tried, it would not go down. Where did that food come from?' I said, 'From the house of a relative of mine.' Then I said, 'Will you come to my house today?' He said, 'I will.' We entered, and I brought a piece of dry bread, and we ate it. He said, 'What you bring before dervishes should be like this.' And he said: 'For thirty years my ear heard nothing except my secret (innermost self); then for another thirty years my state changed so that my secret heard nothing except God.' And he said: 'Regarding someone who sees another in prayer and rejoices in it, I hesitated whether his prayer is invalidated thereby or not; now my dominant opinion is that it is invalidated.' And he was extremely meticulous in self-examination (muhasabah), which is why he was called 'al-Muhasibi'. And he said: 'Those who practice self-examination have several traits in speech that I have tested; when they have stood by them through the success granted by God Almighty, they have attained noble stations. All things are achieved by the strength of resolve and by conquering passion and the lower self (nafs), for whoever has a strong resolve, opposing passion is easy for him. Therefore, keep your resolve strong and observe these traits, for they are proven: First trait: Do not swear by God, neither truly nor falsely, neither by oversight nor intentionally. Second: Abstain from lying. Third: Do not break a promise, and do not make a promise to anyone as far as you are able, even if you can fulfill it, for this is closer to what is right. Fourth: Do not curse anyone, even if they have wronged you. Fifth: Do not invoke evil upon anyone, neither by word nor deed, and do not seek retaliation; bear it for the sake of God. Sixth: Do not testify against anyone regarding disbelief (kufr), polytheism (shirk), or hypocrisy (nifaq), for this is closer to mercy for creation and further from the wrath of God Almighty. Seventh: Do not intend any disobedience, either outwardly or inwardly, and restrain all your limbs from it. Eighth: Do not impose your trouble on anyone, and lift your burden—whether small or great—from all people in what you need and what you can do without. Ninth: Cut off your desire from created beings and despair of whatever they possess. Tenth: The elevation of degree and the perfection of honor near God and near creation can be achieved through this: that you see no one among the children of Adam (peace be upon him) without considering them better than yourself.' And he said: 'Vigilance (muraqabah) is the heart's awareness of closeness to God Almighty.' And he said: 'Satisfaction (rida) is finding tranquility under the flow of divine decrees.' And he said: 'Patience (sabr) is becoming the target for the arrows of affliction.' And he said: 'Contemplation (tafakkur) is seeing all causes sustained by the Truth.' And he said: 'Submission (taslim) is remaining steadfast at the time of affliction without change in the outward or inward.' And he said: 'Modesty (haya) is abstaining from all bad traits with which the Lord is not pleased.' And he said: 'Love (mahabbah) is the inclination of one's entire self toward something, then preferring it over oneself in body, soul, and wealth, agreeing with it in secret and open, and recognizing that all shortcomings are from yourself.' And he said: 'Fear (khawf) is being unable to make a single movement without believing that you will be held accountable for it in the Hereafter.' And he said: 'The sign of intimacy (uns) with the Truth is feeling estranged from creation and fleeing from whatever they are engaged in, and being solitary with the sweetness of the remembrance of God Almighty. To the extent that intimacy with the Truth occupies the heart, intimacy with creatures departs from it.' And he said: 'The truthful one (sadiq) is he who does not care if he has no standing in the eyes of people, for the sake of the welfare of his own heart, and does not wish for people to see even an atom of his deeds.' And he said: 'In all matters, beware of weakness of resolve, for that is when the enemy triumphs over you. Whenever you notice a slackening of resolve, do not find peace in yourself, but seek refuge in God.' And he said to a dervish: 'Be for God, or else do not be.' That is a beautiful saying. And he said: 'It is fitting for one who has refined his soul through self-discipline that he be guided to the spiritual stations.' And he said: 'Whoever wishes to experience the pleasure of the people of Paradise, let him be content in the company of righteous dervishes.' And he said: 'Whoever rectifies his inner self with vigilance and sincerity, God Almighty will adorn his outer self with self-struggle and adherence to the Sunnah.' And he said: 'One who is knowledgeable about the movements of the heart in the realm of the unseen is better than one who is knowledgeable about the movements of the limbs.' And he said: 'Gnostics ('arifun) continuously dig the ditch of satisfaction, dive into the sea of purity, and bring out the jewels of fidelity, until they inevitably reach God in secret and privacy.' And he said: 'There are three things which, if people find them, they benefit from them, yet we have not found them: a good friend with protection, one who is faithful, and one who is compassionate.' And it is narrated that he was writing a book when a dervish asked him: 'Is gnosis (ma'rifah) a right due from the servant to God, or a right due to the servant from God?' Because of this question, he abandoned writing the book. That is to say, if you say that the servant attains gnosis by himself and through his own effort, then the servant would have a right against God, and this is not permissible. And if gnosis is God's right over the servant, it would not be fitting for the servant to leave God's right unpaid. Here he became bewildered and abandoned writing. Another meaning is that since gnosis of the Truth is the right of the Truth, so that I may pay this right out of generosity, what is the use of writing a book on gnosis? The Truth Himself will give the servant what is his right...

Updated 2026-07-02

Contributors are: