1Cademy - مجمع مرغان / The Assembly of the Birds

Learn Before

منطق‌الطیر / The Conference of the Birds

Poem

مجمع مرغان / The Assembly of the Birds

Original content

مرحبا ای هدهد هادی شده!
در حقیقت پیک هر وادی شده

ای به سرحد سبا سیر تو خوش
با سلیمان، منطق الطیر تو خوش

صاحب سر سلیمان آمدی
از تفاخر تاجور زان آمدی

دیو را در بند و زندان باز دار
تا سلیمان را تو باشی رازدار

دیو را وقتی که در زندان کنی
با سلیمان قصد شادروان کنی

خه خه ای موسیجهٔ موسی صفت!
خیز موسیقار زن در معرفت

کرد از جان مرد موسیقی شناس
لحن موسیقی خلقت را سپاس

همچو موسی دیده ای آتش ز دور
لاجرم موسیجه ای بر کوه طور

هم ز فرعون بهیمی دور شو
هم به میقات آی و مرغ طور شو

پس کلام بی زفان و بی خروش
فهم کن بی عقل و بشنو، نه به گوش

مرحبا ای طوطی طوبی نشین!
حله درپوشیده، طوقی آتشین

طوق آتش از برای دوزخی ست
حله از بهر بهشتی و سخی ست

چون خلیل، آن کس که از نمرود رست
خوش تواند کرد بر آتش نشست

سر بزن نمرود را همچون قلم
چون خلیل اله در آتش نه قدم

چون شدی از وحشت نمرود پاک
حله پوش، از آتشین طوقت چه باک؟

خه خه ای کبک خرامان در خرام!
خوش خوشی از کوه عرفان در خرام

قهقهه در شیوهٔ این راه زن
حلقه بر سندان دارالله زن

کوه خود در هم گداز از فاقه ای
تا برون آید ز کوهت ناقه ای

چون مسلم ناقه ای یابی جوان
جوی شیر و انگبین بینی روان

ناقه می ران گر مصالح آیدت
خود به استقبال صالح آیدت

مرحبا ای تنگ باز تنگ چشم!
چند خواهی بود تند و تیزخشم

نامهٔ عشق ازل بر پای بند
تا ابد آن نامه را مگشای بند

عقل مادرزاد کن با دل بدل
تا یکی بینی ابد را با ازل

چارچوب طبع بشکن مردوار
در درون غار وحدت کن قرار

چون به غار اندر قرار آید تو را
صدر عالم یار غار آید تو را

خه خه ای دراج معراج الست!
دیده بر فرق بلیٰ تاج الست

چون الست عشق بشنیدی به جان
از بلی نفس بیزاری ستان

چون بلی نفس گرداب بلاست
کی شود کار تو در گرداب، راست؟

نفس را همچون خر عیسی بسوز
پس چو عیسی جان شو و جان برفروز

خر بسوز و مرغ جان را کار ساز
تا خوشت روح اله آید پیش باز

مرحبا ای عندلیب باغ عشق!
ناله کن خوش خوش ز درد و داغ عشق

خوش بنال از درد دل داوودوار
تا کنندت هر نفس صد جان نثار

حلق داوودی به معنی برگشای
خلق را از لحن خلقت ره نمای

چند پیوندی زره بر نفس شوم
همچو داوود آهن خود کن چو موم

گر شود این آهنت چون موم نرم
تو شوی در عشق، چون داوود گرم

خه خه ای طاووس باغ هشت در!
سوختی از زخم مار هفت سر

صحبت این مار، در خونت فکند
وز بهشت عدن بیرونت فکند

برگرفتت سدره و طوبی ز راه
کردت از سد طبیعت دل سیاه

تا نگردانی هلاک این مار را
کی شوی شایسته، این اسرار را؟

گر خلاصی باشدت زین مار زشت
آدمت با خاص گیرد در بهشت

مرحبا ای خوش تذرو دوربین!
چشمهٔ دل غرق بحر نور بین

ای میان چاه ظلمت مانده!
مبتلای حبس تهمت مانده

خویش را زین چاه ظلمانی برآر
سر ز اوج عرش رحمانی برآر

همچو یوسف بگذر از زندان و چاه
تا شوی در مصر عزت پادشاه

گر چنین ملکی مسلم آیدت
یوسف صدیق همدم آیدت

خه خه ای قمری دمساز آمده!
شاد رفته، تنگ دل باز آمده

تنگ دل زانی که در خون مانده ای
در مضیق حبس ذوالنون مانده ای

ای شده سرگشتهٔ ماهی نفس!
چند خواهی دید بدخواهی نفس؟

سر بکن این ماهی بدخواه را
تا توانی سود فرق ماه را

گر بود از ماهی نفست خلاص
مونس یونس شوی در صدر خاص

مرحبا ای فاخته! بگشای لحن
تا گهر بر تو فشاند، هفت صحن

چون بود طوق وفا در گردنت
زشت باشد بی وفایی کردنت

از وجودت تا بود مویی به جای
بی وفایت خوانم از سر تا به پای

گر در آیی و برون آیی ز خود
سوی معنی راه یابی از خرد

چون خرد سوی معانیت آورد
خضر، آب زندگانیت آورد

خه خه ای باز به پرواز آمده!
رفته سرکش، سرنگون باز آمده

سر مکش چون سرنگونی مانده ای
تن بنه چون غرق خونی مانده ای

بستهٔ مردار دنیا آمدی
لاجرم مهجور معنیٰ آمدی

هم ز دنیا، هم ز عقبی درگذر
پس کلاه از سر بگیر و درنگر

چون بگردد از دو گیتی رای تو
دست ذوالقرنین آید جای تو

مرحبا ای مرغ زرین! خوش درآی
گرم شو در کار و چون آتش درآی

هر چه پیشت آید از گرمی بسوز
زآفرینش چشم جان کل بدوز

چون بسوزی هر چه پیش آید تو را
نزل حق هر لحظه بیش آید تو را

چون دلت شد واقف اسرار حق
خویشتن را وقف کن بر کار حق

چون شوی در کار حق مرغ تمام
تو نمانی، حق بماند و السلام

مجمعی کردند مرغان جهان
آنچ بودند آشکارا و نهان

جمله گفتند این زمان در دور کار
نیست خالی هیچ شهر از شهریار

چون بود کاقلیم ما را شاه نیست
بیش از این بی شاه بودن راه نیست

یک دگر را شاید ار یاری کنیم
پادشاهی را طلب کاری کنیم

زآنک چون کشور بود بی پادشاه
نظم و ترتیبی نماند در سپاه

پس همه با جایگاهی آمدند
سر به سر جویای شاهی آمدند

هدهد آشفته، دل پرانتظار
در میان جمع آمد بی قرار

حله ای بود از طریقت در برش
افسری بود از حقیقت بر سرش

تیزوهمی بود در راه آمده
از بد و از نیک آگاه آمده

گفت: ای مرغان! منم بی هیچ ریب
هم برید حضرت و هم پیک غیب

هم ز هر حضرت خبردار آمدم
هم ز فطنت صاحب اسرار آمدم

آنک بسم الله در منقار یافت
دور نبود گر بسی اسرار یافت

می گذارم در غم خود روزگار
هیچ کس را نیست با من هیچ کار

چون من آزادم ز خلقان، لاجرم
خلق آزادند از من نیز هم

چون منم مشغول درد پادشاه
هرگزم دردی نباشد از سپاه

آب بنمایم ز وهم خویشتن
رازها دانم بسی زین بیش من

با سلیمان در سخن پیش آمدم
لاجرم از خیل او بیش آمدم

هرک غایب شد ز ملکش ای عجب
او نپرسید و نکرد او را طلب

من چو غایب گشتم از وی یک زمان
کرد هر سویی طلب کاری روان

زآنک می نشکفت از من یک نفس
هدهدی را تا ابد این قدر بس

نامهٔ او بردم و باز آمدم
پیش او در پرده هم راز آمدم

هرک او مطلوب پیغمبر بود
زیبدش بر فرق اگر افسر بود

هرک مذکور خدای آمد به خیر
کی رسد در گرد سیرش هیچ طیر؟

سال ها در بحر و بر می گشته ام
پای اندر ره به سر می گشته ام

وادی و کوه و بیابان رفته ام
عالمی در عهد طوفان رفته ام

با سلیمان در سفرها بوده ام
عرصهٔ عالم بسی پیموده ام

پادشاه خویش را دانسته ام
چون روم تنها چو نتوانسته ام

لیک با من گر شما همره شوید
محرم آن شاه و آن درگه شوید

وارهید از ننگ خودبینی خویش
تا کی از تشویر بی دینی خویش

هرک در وی باخت جان از خود برست
در ره جانان ز نیک و بد برست

جان فشانید و قدم در ره نهید
پای کوبان سر بدان درگه نهید

هست ما را پادشاهی بی خلاف
در پس کوهی که هست آن کوه قاف

نام او سیمرغ، سلطان طیور
او به ما نزدیک و ما زو دور دور

در حریم عزت است آرام او
نیست حد هر زفانی نام او

صد هزاران پرده دارد بیشتر
هم ز نور و هم ز ظلمت پیش در

در دو عالم نیست کس را زهره ای
کاو تواند یافت از وی بهره ای

دایما او پادشاه مطلق است
در کمال عز خود مستغرق است

او به سر ناید ز خود آن جا که اوست
کی رسد علم و خرد آن جا که اوست؟

نه بدو ره، نه شکیبایی از او
صد هزاران خلق سودایی از او

وصف او چون کار جان پاک نیست
عقل را سرمایهٔ ادراک نیست

لاجرم هم عقل و هم جان خیره ماند
در صفاتش با دو چشم تیره ماند

هیچ دانایی کمال او ندید
هیچ بینایی جمال او ندید

در کمالش آفرینش ره نیافت
دانش از پی رفت و بینش ره نیافت

قسم خلقان زان کمال و زان جمال
هست اگر بر هم نهی مشت خیال

بر خیالی کی توان این ره سپرد؟
تو به ماهی، چون توانی مه سپرد؟

صد هزاران سر چو گوی آن جا بود
های های و های و هوی آن جا بود

بس که خشکی، بس که دریا بر ره است
تا نپنداری که راهی کوته است

شیرمردی باید این ره را شگرف
زآنک ره دور است و دریا ژرف ژرف

روی آن دارد که حیران می رویم
در رهش گریان و خندان می رویم

گر نشان یابیم از او کاری بود
ور نه بی او زیستن عاری بود

جان بی جانان اگر آید به کار
گر تو مردی جان بی جانان مدار

مرد می باید تمام این راه را
جان فشاندن باید این درگاه را

دست باید شست از جان مردوار
تا توان گفتن که هستی مرد کار

جان چو بی جانان نیرزد هیچ چیز
همچو مردان برفشان جان عزیز

گر تو جانی برفشانی مردوار
بس که جانان جان کند بر تو نثار

English translation

Welcome, O Hoopoe, who has become the guide! In truth, you have become the messenger of every valley. O you whose journey to the border of Sheba is pleasant, With Solomon, your Conference of the Birds is pleasant. You have become the keeper of Solomon's secret, Hence you have become crowned with glory. Keep the demon in bonds and prison, So that you may be Solomon's confidant. When you put the demon in prison, You will make for the pavilion with Solomon. Bravo, O Moses-like pipit! Arise and play the musiqar in spiritual knowledge. The music-knowing man from the soul Gave thanks for the music of creation. Like Moses, you have seen the fire from afar; Inevitably, you are a pipit on Mount Sinai. Distance yourself from the beast-like Pharaoh, Come to the appointed time and become the bird of Sinai. Then understand the wordless and clamorless speech Without intellect, and hear it not with ears. Welcome, O parrot who dwells in Tuba! Clad in a robe, with a collar of fire. The collar of fire is for the inhabitant of hell, The robe is for the generous inhabitant of paradise. He who, like Abraham, escaped from Nimrod, Can pleasantly sit upon the fire. Cut off the head of Nimrod like a pen, Like Khalil-Allah, set foot in the fire. When you are purified of the terror of Nimrod, Wear the robe; what fear have you of the fiery collar? Bravo, O gracefully walking partridge! Gracefully step down from the mountain of mystical knowledge. Laugh heartily at the ways of this path, Strike the ring upon the anvil of the house of God. Melt your own mountain out of poverty, So that a she-camel may emerge from your mountain. When you find a sound young she-camel, You will see rivers of milk and honey flowing. Drive the she-camel if it fits your purpose, Salih himself will come to welcome you. Welcome, O sharp-eyed falcon of the tight hood! How long will you be fierce and hot-tempered? Bind the letter of eternal love to your foot; Do not untie the knot of that letter until eternity. Exchange your native intellect with the heart, So that you may see eternity as one with pre-eternity. Break the framework of nature like a man; Make your home within the cave of unity. When you find rest in the cave, The Leader of the world will become your companion in the cave. Bravo, O francolin of the ascension of Alast! Who saw the crown of Alast on the head of 'Am I not (your Lord)?' When you heard the Alast of love with your soul, Receive riddance from the 'yes' of the self. Since the 'yes' of the self is a whirlpool of calamity, How can your work go straight in the whirlpool? Burn the self like the donkey of Jesus, Then become a soul like Jesus and illuminate the soul. Burn the donkey and attend to the bird of the soul, So that the Spirit of God may welcome you pleasantly. Welcome, O nightingale of the garden of love! Lament pleasantly from the pain and brand of love. Lament sweetly from the pain of the heart like David, So that every breath they sacrifice a hundred souls to you. Open the Davidic throat in meaning, Guide the creation by the melody of creation. How long will you weave chainmail for the evil self? Like David, make your iron like wax. If this iron of yours becomes soft as wax, You will become warm in love, like David. Bravo, O peacock of the garden of eight gates! You were burned by the wound of the seven-headed serpent. The companionship of this serpent cast you into blood, And threw you out of the Garden of Eden. The Lote-tree and the Tuba took you from the path; The barrier of nature made your heart black. Until you destroy this ugly serpent, How will you be worthy of these secrets? If you find release from this ugly serpent, Adam will take you with the elite into Paradise. Welcome, O beautiful far-seeing pheasant! See the spring of the heart drowned in the ocean of light. O you who have remained in the well of darkness, Plagued by the imprisonment of accusation! Draw yourself out of this dark well; Raise your head to the height of the Merciful Throne. Pass like Joseph from the prison and the well, So that you may become king in the Egypt of honor. If such a kingdom is granted to you, Joseph the Truthful will become your companion. Bravo, O companionable turtledove! Having gone happy, you have returned heavy-hearted. You are heavy-hearted because you have remained in blood, You have remained in the narrow prison of Jonah. O you who have become bewildered by the fish of the self! How long will you see the ill-will of the self? Cut off the head of this malicious fish, So that you may rub your forehead against the moon. If you are released from the fish of your self, You will become the companion of Jonah in the private assembly. Welcome, O dove! Open your voice, So that the seven plates of heaven may scatter pearls upon you. When the collar of loyalty is around your neck, It is ugly for you to be unfaithful. As long as a single hair of your existence remains, I will call you unfaithful from head to foot. If you enter and depart from yourself, You will find the way to meaning through intellect. When intellect brings you to meanings, Khidr will bring you the water of life. Bravo, O hawk returned to flight! Having gone rebellious, you have returned headlong. Do not rebel, since you have remained cast down; Submit, since you have remained drowned in blood. You have become bound to the carcass of this world, Inevitably, you have become separated from meaning. Pass away both from this world and the hereafter, Then take the hat off your head and look. When your mind turns away from both worlds, The hand of Dhul-Qarnayn will become your place. Welcome, O golden bird! Enter pleasantly, Grow warm in the work and enter like fire. Whatever comes before you, burn it with heat; Sew up the eye of the soul completely from creation. When you burn whatever comes before you, The divine entertainment will increase for you every moment. When your heart becomes aware of the secrets of God, Dedicate yourself to the work of God. When you become a complete bird in the work of God, You will not remain; God will remain, and that is all. The birds of the world gathered an assembly, Both those who were manifest and those who were hidden. All said: 'In this age of affairs, No city is empty of a sovereign. How can it be that our territory has no king? It is no longer possible to be without a king. We should perhaps help one another, And seek a king. For when a country is without a king, No order or arrangement remains in the army.' So they all came to a place, All of them seeking a king. The hoopoe, troubled and full of expectation, Came restlessly into the midst of the gathering. A robe of the spiritual path was on its body, A crown of truth was on its head. It possessed sharp understanding in the way, Aware of both good and evil. It said: 'O birds! I am, without any doubt, Both the messenger of the Presence and the envoy of the Unseen. I have come aware of every Presence, And through intelligence, I have become the possessor of secrets. He who found the 'Bismillah' in his beak, It is not strange if he found many secrets. I spend my days in my own sorrow; No one has any business with me. Since I am free from the creatures, inevitably, The creatures are free from me as well. Since I am occupied with the pain of the King, I never have any pain from the army. I show water through my own imagination, And I know many secrets besides this. I conversed with Solomon, Therefore, I became greater than his army. When someone was absent from his kingdom, O wonder, He did not ask or seek him out. But when I was absent from him for a moment, He sent searchers running in every direction. Because he could not do without me for a single breath; This much is enough for the hoopoe forever. I carried his letter and returned, And became his confidant behind the curtain. He who is desired by the prophet, It befits him if a crown is on his head. He who is mentioned by God with goodness, How can any bird reach the dust of his flight? For years I have wandered in sea and land, Walking on the path with my head. I have traversed valleys, mountains, and deserts; I have traveled the world in the time of the Flood. I have been with Solomon on his journeys, I have traversed much of the world's expanse. I have known my own King, But how could I go alone since I was unable? Yet if you accompany me, You will become intimates of that King and that court. Deliver yourselves from the disgrace of your self-conceit; How long will you suffer from the shame of your irreligion? Whoever staked his soul on it escaped from himself; On the path of the Beloved, he escaped from good and evil. Sacrifice your souls and step onto the path; Dancing, lay your heads at that court. We have a King, without dispute, Behind a mountain which is Mount Qaf. His name is Simurgh, the sovereign of birds; He is close to us, and we are very, very far from him. His resting place is in the sanctuary of honor, His name is not within the limit of every tongue. He has a hundred thousand veils or more, Both of light and of darkness before his door. In both worlds no one has the audacity To receive any portion of him. He is always the absolute King, Submerged in the perfection of his own glory. He does not come to an end from himself where he is; How can intellect and knowledge reach where he is? There is neither a way to him, nor patience away from him; A hundred thousand creatures are madly in love with him. His description is not like the work of the pure soul; Intellect has no capital for comprehension. Inevitably, both intellect and soul remained bewildered, Left with two dark eyes in his attributes. No wise person saw his perfection, No seer saw his beauty. In his perfection, creation found no way; Knowledge followed but found no path, and vision found no way. The portion of creatures...

Updated 2026-07-02

Contributors are: