1Cademy - دفتر دوم - بخش ۳۷ - وحی آمدن موسی را علیه السلام در عذر آن شبان / Book Two - Section 37 - The Coming of Revelation to Moses, Peace Be Upon Him, Excusing That Shepherd

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر دوم / Masnavi: Book Two
دفتر دوم - بخش ۳۶ - عتاب کردن حق تعالی موسی را علیه السلام از بهر آن شبان / Book Two - Section 36 - God Almighty's Rebuke to Moses, Peace Be Upon Him, for the Sake of That Shepherd

Poem

دفتر دوم - بخش ۳۷ - وحی آمدن موسی را علیه السلام در عذر آن شبان / Book Two - Section 37 - The Coming of Revelation to Moses, Peace Be Upon Him, Excusing That Shepherd

Original content

بعد از آن در سر موسی حق نهفت
رازهایی گفت کان ناید به گفت

بر دل موسی سخنها ریختند
دیدن و گفتن بهم آمیختند

چند بی‌خود گشت و چند آمد بخود
چند پرید از ازل سوی ابد

بعد ازین گر شرح گویم ابلهیست
زانک شرح این ورای آگهیست

ور بگویم عقلها را بر کند
ور نویسم بس قلمها بشکند

چونک موسی این عتاب از حق شنید
در بیابان در پی چوپان دوید

بر نشان پای آن سرگشته راند
گرد از پرهٔ بیابان بر فشاند

گام پای مردم شوریده خود
هم ز گام دیگران پیدا بود

یک قدم چون رخ ز بالا تا نشیب
یک قدم چون پیل رفته بر وریب

گاه چون موجی بر افرازان علم
گاه چون ماهی روانه بر شکم

گاه بر خاکی نبشته حال خود
همچو رمالی که رملی بر زند

عاقبت دریافت او را و بدید
گفت مژده ده که دستوری رسید

هیچ آدابی و ترتیبی مجو
هرچه می‌خواهد دل تنگت بگو

کفر تو دینست و دینت نور جان
آمنی وز تو جهانی در امان

ای معاف یفعل الله ما یشا
بی‌محابا رو زبان را بر گشا

گفت ای موسی از آن بگذشته‌ام
من کنون در خون دل آغشته‌ام

من ز سدرهٔ منتهی بگذشته‌ام
صد هزاران ساله زان سو رفته‌ام

تازیانه بر زدی اسپم بگشت
گنبدی کرد و ز گردون بر گذشت

محرم ناسوت ما لاهوت باد
آفرین بر دست و بر بازوت باد

حال من اکنون برون از گفتنست
اینچ می‌گویم نه احوال منست

نقش می‌بینی که در آیینه‌ایست
نقش تست آن نقش آن آیینه نیست

دم که مرد نایی اندر نای کرد
درخور نایست نه درخورد مرد

هان و هان گر حمد گویی گر سپاس
همچو نافرجام آن چوپان شناس

حمد تو نسبت بدان گر بهترست
لیک آن نسبت بحق هم ابترست

چند گویی چون غطا برداشتند
کین نبودست آنک می‌پنداشتند

این قبول ذکر تو از رحمتست
چون نماز مستحاضه رخصتست

با نماز او بیالودست خون
ذکر تو آلودهٔ تشبیه و چون

خون پلیدست و به آبی می‌رود
لیک باطن را نجاستها بود

کان بغیر آب لطف کردگار
کم نگردد از درون مرد کار

در سجودت کاش رو گردانیی
معنی سبحان ربی دانیی

کای سجودم چون وجودم ناسزا
مر بدی را تو نکویی ده جزا

این زمین از حلم حق دارد اثر
تا نجاست برد و گلها داد بر

تا بپوشد او پلیدیهای ما
در عوض بر روید از وی غنچه‌ها

پس چو کافر دید کو در داد و جود
کمتر و بی‌مایه‌تر از خاک بود

از وجود او گل و میوه نرست
جز فساد جمله پاکیها نجست

گفت واپس رفته‌ام من در ذهاب
حسر تا یا لیتنی کنت تراب

کاش از خاکی سفر نگزیدمی
همچو خاکی دانه‌ای می‌چیدمی

چون سفر کردم مرا راه آزمود
زین سفر کردن ره‌آوردم چه بود

زان همه میلش سوی خاکست کو
در سفر سودی نبیند پیش رو

روی واپس کردنش آن حرص و آز
روی در ره کردنش صدق و نیاز

هر گیا را کش بود میل علا
در مزیدست و حیات و در نما

چونک گردانید سر سوی زمین
در کمی و خشکی و نقص و غبین

میل روحت چون سوی بالا بود
در تزاید مرجعت آنجا بود

ور نگوساری سرت سوی زمین
آفلی حق لا یحب الافلین

English translation

After that, the Truth hid in Moses's inner being / and told secrets that cannot come into speech. They poured words upon Moses's heart; / seeing and speaking were mingled together. For a while he became selfless, and for a while came back to himself; / for a while he flew from pre-eternity toward everlasting eternity. After this, if I give an explanation, it is folly, / for the explanation of this is beyond awareness. And if I say it, it will uproot intellects; / and if I write it, many pens will break. When Moses heard this rebuke from the Truth, / he ran into the desert after the shepherd. He drove on by the trace of that bewildered one's foot, / stirring dust from the skirt of the desert. The footprint of a distraught person / is itself distinct from others' steps. One step like a rook, from height to depth; / one step like an elephant, gone slantwise. At times like a wave raising a banner, / at times like a fish moving on its belly. At times he had written his state on the dust, / like a geomancer casting a figure in sand. At last he found him and saw him; / he said, 'Good news: permission has arrived. Seek no etiquette and no order; / say whatever your constricted heart wants. Your unbelief is religion, and your religion is the soul's light; / you are safe, and through you a world is in safety. O excused one: God does what He wills; / go without hesitation and open your tongue.' He said, 'O Moses, I have passed beyond that; / I am now steeped in heart's blood. I have passed beyond the Lote Tree of the utmost boundary; / I have gone hundreds of thousands of years beyond it. You struck the whip: my horse turned about, / made a vaulting leap, and passed beyond the heavens. May the divine realm be intimate with our human realm; / blessing upon your hand and arm. My state now is beyond speech; / what I say is not my states. You see an image that is in a mirror; / that image is yours, not the mirror's image. The breath that the reed-player puts into the reed / is suited to the reed, not to the man. Take heed: whether you speak praise or thanks, / know it to be incomplete like that shepherd's. Your praise, compared with his, may be better, / but in relation to the Truth it too is deficient. How long will you say, when the veil is lifted, / 'This was not what they supposed'? The acceptance of your remembrance is from mercy; / it is a dispensation, like the prayer of a woman with chronic bleeding. Her prayer is stained with blood; / your remembrance is stained with likeness-making and with 'how.' Blood is impure and goes away with water, / but the inward being has impurities that, from within the working person, / are not lessened except by the water of the Creator's grace. Would that in your prostration you turned your face away / and knew the meaning of 'Glory be to my Lord': 'O Lord, my prostration, like my existence, is unworthy; / give good recompense for evil.' This earth has a trace of the Truth's forbearance, / for it bears filth and gives forth flowers, so that it covers our impurities, / and in exchange buds grow from it. Thus, when the unbeliever saw that in giving and generosity / he was lower and more worthless than earth, that from his being no flower or fruit grew / and he sought nothing except the corruption of all purities, he said, 'I have gone backward in my going; / grief upon grief, would that I had been dust. Would that I had not chosen to journey from earth; / like earth I would have gathered a seed. Since I journeyed, the road tested me; / what was my journey's provision from this journeying?' Because all his inclination is toward earth, / he sees no profit ahead in the journey. His turning back is greed and avarice; / his facing the road is sincerity and need. Every plant that has an inclination upward / is in increase, life, and growth. When it turns its head toward earth, / it is in decrease, dryness, deficiency, and loss. When your spirit's inclination is upward, / your return is there, in increase. But if you are upside down, your head toward earth, / you are setting; the Truth does not love those who set.

Updated 2026-05-16

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related