logo
How it worksCoursesResearch CommunitiesBenefitsAbout Us
Schedule Demo
Learn Before
Poem

دفتر دوم - بخش ۲۳ - قسم غلام در صدق و وفای یار خود از طهارت ظن خود / Book Two - Section 23 - The oath of the slave to the truth and fidelity of his friend from the purity of his own thought

Original content

گفت نه والله بالله العظیم
مالک الملک و به رحمان و رحیم

آن خدایی که فرستاد انبیا
نه بحاجت بل بفضل و کبریا

آن خداوندی که از خاک ذلیل
آفرید او شهسواران جلیل

پاکشان کرد از مزاج خاکیان
بگذرانید از تک افلاکیان

بر گرفت از نار و نور صاف ساخت
وانگه او بر جملهٔ انوار تاخت

آن سنابرقی که بر ارواح تافت
تا که آدم معرفت زان نور یافت

آن کز آدم رست و دست شیث چید
پس خلیفه ش کرد آدم کان بدید

نوح از آن گوهر که برخوردار بود
در هوای بحر جان دربار بود

جان ابراهیم از آن انوار زفت
بی حذر در شعله های نار رفت

چونک اسمعیل در جویش فتاد
پیش دشنهٔ آبدارش سر نهاد

جان داوود از شعاعش گرم شد
آهن اندر دست بافش نرم شد

چون سلیمان بد وصالش را رضیع
دیو گشتش بنده فرمان و مطیع

در قضا یعقوب چون بنهاد سر
چشم روشن کرد از بوی پسر

یوسف مه رو چو دید آن آفتاب
شد چنان بیدار در تعبیر خواب

چون عصا از دست موسی آب خورد
ملکت فرعون را یک لقمه کرد

نردبانش عیسی مریم چو یافت
بر فراز گنبد چارم شتافت

چون محمد یافت آن ملک و نعیم
قرص مه را کرد او در دم دو نیم

چون ابوبکر آیت توفیق شد
با چنان شه صاحب و صدیق شد

چون عمر شیدای آن معشوق شد
حق و باطل را چو دل فاروق شد

چونک عثمان آن عیان را عین گشت
نور فایض بود و ذی النورین گشت

چون ز رویش مرتضی شد درفشان
گشت او شیر خدا در مرج جان

چون جنید از جند او دید آن مدد
خود مقاماتش فزون شد از عدد

بایزید اندر مزیدش راه دید
نام قطب العارفین از حق شنید

چونک کرخی کرخ او را شد حرس
شد خلیفهٔ عشق و ربانی نفس

پور ادهم مرکب آن سو راند شاد
گشت او سلطان سلطانان داد

وان شقیق از شق آن راه شگرف
گشت او خورشید رای و تیز طرف

صد هزاران پادشاهان نهان
سر فرازانند زان سوی جهان

نامشان از رشک حق پنهان بماند
هر گدایی نامشان را بر نخواند

حق آن نور و حق نورانیان
کاندر آن بحرند همچون ماهیان

بحر جان و جان بحر ار گویمش
نیست لایق نام نو می جویمش

حق آن آنی که این و آن ازوست
مغزها نسبت بدو باشند پوست

که صفات خواجه تاش و یار من
هست صد چندان که این گفتار من

آنچ می دانم ز وصف آن ندیم
باورت ناید چه گویم ای کریم

شاه گفت اکنون از آن خود بگو
چند گویی آن این و آن او

تو چه داری و چه حاصل کرده ای
از تک دریا چه در آورده ای

روز مرگ این حس تو باطل شود
نور جان داری که یار دل شود

در لحد کین چشم را خاک آگند
هست آنچ گور را روشن کند

آن زمان که دست و پایت بر درد
پر و بالت هست تا جان بر پرد

آن زمان کین جان حیوانی نماند
جان باقی بایدت بر جا نشاند

شرط من جا بالحسن نه کردنست
این حسن را سوی حضرت بردنست

جوهری داری ز انسان یا خری
این عرضها که فنا شد چون بری

این عرضهای نماز و روزه را
چونک لایبقی زمانین انتفی

نقل نتوان کرد مر اعراض را
لیک از جوهر برند امراض را

تا مبدل گشت جوهر زین عرض
چون ز پرهیزی که زایل شد مرض

گشت پرهیز عرض جوهر بجهد
شد دهان تلخ از پرهیز شهد

از زراعت خاکها شد سنبله
داروی مو کرد مو را سلسله

آن نکاح زن عرض بد شد فنا
جوهر فرزند حاصل شد ز ما

جفت کردن اسپ و اشتر را عرض
جوهر کره بزاییدن غرض

هست آن بستان نشاندن هم عرض
کشت جوهر گشت بستان نک غرض

هم عرض دان کیمیا بردن به کار
جوهری زان کیمیا گر شد بیار

صیقلی کردن عرض باشد شها
زین عرض جوهر همی زاید صفا

پس مگو که من عملها کرده ام
دخل آن اعراض را بنما مرم

این صفت کردن عرض باشد خمش
سایهٔ بز را پی قربان مکش

گفت شاها بی قنوط عقل نیست
گر تو فرمایی عرض را نقل نیست

پادشاها جز که یاس بنده نیست
گر عرض کان رفت باز آینده نیست

گر نبودی مر عرض را نقل و حشر
فعل بودی باطل و اقوال فشر

این عرضها نقل شد لونی دگر
حشر هر فانی بود کونی دگر

نقل هر چیزی بود هم لایقش
لایق گله بود هم سایقش

وقت محشر هر عرض را صورتیست
صورت هر یک عرض را نوبتیست

بنگر اندر خود نه تو بودی عرض
جنبش جفتی و جفتی با غرض

بنگر اندر خانه و کاشانه ها
در مهندس بود چون افسانه ها

آن فلان خانه که ما دیدیم خوش
بود موزون صفه و سقف و درش

از مهندس آن عرض و اندیشه ها
آلت آورد و ستون از بیشه ها

چیست اصل و مایهٔ هر پیشه ای
جز خیال و جز عرض و اندیشه ای

جمله اجزای جهان را بی غرض
در نگر حاصل نشد جز از عرض

اول فکر آخر آمد در عمل
بنیت عالم چنان دان در ازل

میوه ها در فکر دل اول بود
در عمل ظاهر به آخر می شود

چون عمل کردی شجر بنشاندی
اندر آخر حرف اول خواندی

گرچه شاخ و برگ و بیخش اولست
آن همه از بهر میوه مرسلست

پس سری که مغز آن افلاک بود
اندر آخر خواجهٔ لولاک بود

نقل اعراضست این بحث و مقال
نقل اعراضست این شیر و شگال

جمله عالم خود عرض بودند تا
اندرین معنی بیامد هل اتی

این عرضها از چه زاید از صور
وین صور هم از چه زاید از فکر

این جهان یک فکرتست از عقل کل
عقل چون شاهست و صورتها رسل

عالم اول جهان امتحان
عالم ثانی جزای این و آن

چاکرت شاها جنایت می کند
آن عرض زنجیر و زندان می شود

بنده ات چون خدمت شایسته کرد
آن عرض نی خلعتی شد در نبرد

این عرض با جوهر آن بیضست و طیر
این از آن و آن ازین زاید به سیر

گفت شاهنشه چنین گیر المراد
این عرضهای تو یک جوهر نزاد

گفت مخفی داشتست آن را خرد
تا بود غیب این جهان نیک و بد

زانک گر پیدا شدی اشکال فکر
کافر و مؤمن نگفتی جز که ذکر

پس عیان بودی نه غیب ای شاه این
نقش دین و کفر بودی بر جبین

کی درین عالم بت و بتگر بدی
چون کسی را زهره تسخر بدی

پس قیامت بودی این دنیای ما
در قیامت کی کند جرم و خطا

گفت شه پوشید حق پاداش بد
لیک از عامه نه از خاصان خود

گر به دامی افکنم من یک امیر
از امیران خفیه دارم نه از وزیر

حق به من بنمود پس پاداش کار
وز صورهای عملها صد هزار

تو نشانی ده که من دانم تمام
ماه را بر من نمی پوشد غمام

گفت پس از گفت من مقصود چیست
چون تو می دانی که آنچ بود چیست

گفت شه حکمت در اظهار جهان
آنک دانسته برون آید عیان

آنچ می دانست تا پیدا نکرد
بر جهان ننهاد رنج طلق و درد

یک زمان بی کار نتوانی نشست
تا بدی یا نیکیی از تو نجست

این تقاضاهای کار از بهر آن
شد موکل تا شود سرت عیان

پس کلابهٔ تن کجا ساکن شود
چون سر رشتهٔ ضمیرش می کشد

تاسهٔ تو شد نشان آن کشش
بر تو بی کاری بود چون جان کنش

این جهان و آن جهان زاید ابد
هر سبب مادر اثر از وی ولد

چون اثر زایید آن هم شد سبب
تا بزاید او اثرهای عجب

این سببها نسل بر نسلست لیک
دیده ای باید منور نیک نیک

شاه با او در سخن اینجا رسید
یا بدید از وی نشانی یا ندید

گر بدید آن شاه جویا دور نیست
لیک ما را ذکر آن دستور نیست

چون ز گرمابه بیامد آن غلام
سوی خویشش خواند آن شاه و همام

گفت صحا لک نعیم دائم
بس لطیفی و ظریف و خوب رو

ای دریغا گر نبودی در تو آن
که همی گوید برای تو فلان

شاد گشتی هر که رویت دیدیی
دیدنت ملک جهان ارزیدیی

گفت رمزی زان بگو ای پادشاه
کز برای من بگفت آن دین تباه

گفت اول وصف دوروییت کرد
کاشکارا تو دوایی خفیه درد

خبث یارش را چو از شه گوش کرد
در زمان دریای خشمش جوش کرد

کف برآورد آن غلام و سرخ گشت
تا که موج هجو او از حد گذشت

کو ز اول دم که با من یار بود
همچو سگ در قحط بس گه خوار بود

چون دمادم کرد هجوش چون جرس
دست بر لب زد شهنشاهش که بس

گفت دانستم ترا از وی بدان
از تو جان گنده ست و از یارت دهان

پس نشین ای گنده جان از دور تو
تا امیر او باشد و مامور تو

در حدیث آمد که تسبیح از ریا
همچو سبزهٔ گولخن دان ای کیا

پس بدان که صورت خوب و نکو
با خصال بد نیرزد یک تسو

ور بود صورت حقیر و ناپذیر
چون بود خلقش نکو در پاش میر

صورت ظاهر فنا گردد بدان
عالم معنی بماند جاودان

چند بازی عشق با نقش سبو
بگذر از نقش سبو رو آب جو

صورتش دیدی ز معنی غافلی
از صدف دری گزین گر عاقلی

این صدفهای قوالب در جهان
گرچه جمله زنده اند از بحر جان

لیک اندر هر صدف نبود گهر
چشم بگشا در دل هر یک نگر

کان چه دارد وین چه دارد می گزین
زانک کم یابست آن در ثمین

گر به صورت می روی کوهی به شکل
در بزرگی هست صد چندان که لعل

هم به صورت دست و پا و پشم تو
هست صد چندان که نقش چشم تو

لیک پوشیده نباشد بر تو این
کز همه اعضا دو چشم آمد گزین

از یک اندیشه که آید در درون
صد جهان گردد به یک دم سرنگون

جسم سلطان گر به صورت یک بود
صد هزاران لشکرش در پی دود

باز شکل و صورت شاه صفی
هست محکوم یکی فکر خفی

خلق بی پایان ز یک اندیشه بین
گشته چون سیلی روانه بر زمین

هست آن اندیشه پیش خلق خرد
لیک چون سیلی جهان را خورد و برد

پس چو می بینی که از اندیشه ای
قایمست اندر جهان هر پیشه ای

خانه ها و قصرها و شهرها
کوهها و دشتها و نهرها

هم زمین و بحر و هم مهر و فلک
زنده از وی همچو کز دریا سمک

پس چرا از ابلهی پیش تو کور
تن سلیمانست و اندیشه چو مور

می نماید پیش چشمت که بزرگ
هست اندیشه چو موش و کوه گرگ

عالم اندر چشم تو هول و عظیم
ز ابر و رعد و چرخ داری لرز و بیم

وز جهان فکرتی ای کم ز خر
ایمن و غافل چو سنگ بی خبر

زانک نقشی وز خرد بی بهره ای
آدمی خو نیستی خرکره ای

سایه را تو شخص می بینی ز جهل
شخص از آن شد نزد تو بازی و سهل

باش تا روزی که آن فکر و خیال
بر گشاید بی حجابی پر و بال

کوهها بینی شده چون پشم نرم
نیست گشته این زمین سرد و گرم

نه سما بینی نه اختر نه وجود
جز خدای واحد حی ودود

یک فسانه راست آمد یا دروغ
تا دهد مر راستیها را فروغ

English translation

He said, 'No, by God, by the Great God, The Owner of the Kingdom, and by the Compassionate, the Merciful, That God who sent the prophets, Not out of need, but out of grace and majesty. That Lord who from base dust, Created glorious horsemen. He purified them from the temperament of earthly beings, He made them pass beyond the depths of the heavenly spheres. He took from fire and made pure light, And then He made it shine upon all lights. That flashing light which shone upon the spirits, Until Adam gained knowledge from that light. That which grew from Adam and Seth's hand plucked, Then Adam made him his vicegerent because he saw that. Noah was fortunate from that pearl, In the desire of the sea of the soul, he was scattering pearls. The soul of Abraham was robust from those lights, Without fear, he went into the flames of fire. When Ishmael fell into its stream, He laid his head before His sharp dagger. The soul of David grew warm from its ray, Iron became soft in his weaving hand. When Solomon was pleased with its union, The devil became his slave, obedient and submissive. When Jacob laid his head in submission to decree, He brightened his eye from the scent of his son. When moon-faced Joseph saw that sun, He became so awakened in the interpretation of dreams. When the staff drank water from the hand of Moses, It made the kingdom of Pharaoh into one morsel. When Jesus, son of Mary, found its ladder, He hastened to the top of the fourth dome. When Muhammad found that kingdom and bliss, He split the disk of the moon in two in an instant. When Abu Bakr became the sign of divine grace, He became a companion to such a king and a truthful one (Siddiq). When Umar became enamored with that Beloved, He became a discriminator (Faruq) between truth and falsehood like the heart. When Uthman became the eye of that vision, Light was overflowing, and he became the possessor of two lights (Zun-Nurayn). When Murtaza (Ali) became scattering pearls from its face, He became the lion of God in the meadow of the soul. When Junayd saw that assistance from His army, His spiritual stations became more than number. Bayazid saw the path in its increase, He heard the name Pole of the Gnostics from God. When Karkh became the guard of Karkhi, He became the caliph of love and a divine breath. The son of Adham drove his steed happily to that side, He became the king of kings of justice. And that Shaqiq from the splitting of that wondrous path, Became sun-minded and sharp-sighted. Hundreds of thousands of hidden kings, Are raising their heads from the other side of the world. Their names remained hidden from the jealousy of God, Every beggar does not read their names. By the right of that light, and by the right of the luminous ones, Who are in that sea like fishes. If I call Him the sea of the soul and the soul of the sea, It is not worthy, I seek a new name for Him. By the right of that 'That' from which this and that exist, Minds in relation to Him are but skin. For the attributes of my fellow servant and friend, Are a hundred times more than this speech of mine. What I know of the description of that companion, You will not believe, what can I say, O generous one?' The King said, 'Now speak of your own self, How much will you say of that and this, and his and hers? What do you have, and what have you acquired? What pearl have you brought up from the depth of the sea? On the day of death, this sense of yours will become vain, Do you have the light of the soul to be the companion of the heart? In the grave where dust fills this eye, Is there that which will illuminate the tomb? At that time when He tears your hands and feet, Do you have wings and feathers for the soul to fly? At that time when this animal soul does not remain, You must have an enduring soul to place in its stead. My condition is not [merely] doing [good works] but bringing good, To bring this good to the Presence. Do you have a substance of a human, or of a donkey? These accidents which have passed away, how will you bring them? These accidents of prayer and fasting, Since they do not endure for two moments, they are negated. It is impossible to transfer the accidents, But they remove diseases from the substance. So that the substance is changed by this accident, Just as illness is removed by abstaining. Abstaining became an accident, the substance strives, The mouth became bitter from abstaining from honey. From sowing, the earth became ears of corn, Hair medicine made the hair a chain. That marriage to a woman, an accident, passed away, The substance of a child was produced from us. Mating a horse and a camel is an accident, The object is the substance of a colt to be born. Planting that garden is also an accident, The sown became a substance, the garden is now the object. Also know as an accident using alchemy, Bring a substance that the alchemist made from it. Polishing is an accident, O King, From this accident, the substance of purity is born. So do not say, 'I have done deeds', Show the income of those accidents, do not boast. To describe this is an accident, be silent, Do not kill the shadow of the goat for sacrifice.' He said, 'O King, the intellect is not without despair, If you command that the accident has no transfer. O King, there is nothing but despair for the servant, If the accident that has gone does not return. If there were no transfer and gathering for the accident, Action would be vain and words nonsense. These accidents are transferred in another color, The gathering of every perishable thing is another existence. The transfer of everything is suitable to it, Suitable for the herd is also its driver. At the time of the gathering, every accident has a form, The form of every accident has a turn. Look within yourself, were you not an accident? The movement of mating, and mating with a purpose? Look at the houses and mansions, In the engineer, they were like tales. That certain house which we saw beautiful, Its hall and roof and door were harmonious. From the engineer, that accident and thoughts, Brought tools and pillars from the forests. What is the origin and capital of every craft, Except imagination, and except accident and thought? Look at all the parts of the world without bias, Nothing was produced except from an accident. First thought, finally came into action, Know the foundation of the world to be like that in eternity. Fruits are first in the thought of the heart, In action, they become manifest at the end. When you acted, you planted a tree, In the end, you read the first letter. Although the branch and leaf and root are first, All that is sent for the sake of the fruit. Therefore, the head which was the marrow of those heavens, In the end was the master of 'If not for you (Lolaka)'. This discussion and speech is the transfer of accidents, This lion and jackal is the transfer of accidents. The whole world itself was accidents, until In this meaning came 'Has there not come upon man (Hal Ata)'. From what are these accidents born? From forms. And from what are these forms born? From thought. This world is a thought from the Universal Intellect, The Intellect is like the king, and forms are messengers. The first world is the world of trial, The second world is the recompense of this and that. Your servant, O King, commits a crime, That accident becomes a chain and a prison. When your servant did worthy service, Did not that accident become a robe of honor in the battle? This accident is to the substance like the egg and the bird, This from that, and that from this is born in travel.' The King of kings said, 'Take it as desired, These accidents of yours have not born a single substance.' He said, 'Wisdom has kept it hidden, So that this world of good and bad may be unseen. Because if the forms of thought became manifest, The disbeliever and the believer would say nothing but remembrance. Then this would be visible, not unseen, O King, The mark of religion and disbelief would be on the forehead. When in this world would there be an idol and an idol-maker, How would anyone have the gall to mock? Then this world of ours would be the Day of Resurrection, On the Day of Resurrection, who would commit crime and error?' The King said, 'God has concealed the recompense of evil, But from the common people, not from His chosen ones. If I cast an emir into a trap, I keep it hidden from the emirs, not from the vizier. God has shown me, then, the recompense of action, And of the forms of deeds, a hundred thousand. You give a sign that I may know fully, The cloud does not conceal the moon from me.' He said, 'Then what is the purpose of my speaking, Since you know what that which was is?' The King said, 'The wisdom in the manifestation of the world, Is that what is known should come out visibly. That which He knew, as long as He did not make it manifest, He did not put the pain and pangs of childbirth on the world. You cannot sit idle for a moment, Until good or evil springs from you. These demands for action are for the sake of that, Appointed so that your secret becomes visible. How then can the spool of the body become still, Since the end of the thread of its mind is pulling? Your restlessness became the sign of that pulling, Idleness to you is like the agony of death. This world and that world give birth forever, Every cause is a mother, the effect from it a child. When the effect is born, that too became a cause, So that it may give birth to wondrous effects. These causes are generation upon generation, but An eye that is very brightly illumined is needed.' The King reached this point in conversation with him, Whether he saw a sign from him or not. If that seeking King saw, it is not far, But the mention of it is not permitted to us. When that slave came from the bath, That King and magnanimous one called him to himself. He said, 'May eternal bliss be healthy for you! You are very refined and elegant and beautiful of face. Alas! If there were not in you that Which such-and-such says about you. Whoever saw your face would have rejoiced, Seeing you would be worth the kingdom of the world.' He said, 'Tell a secret from that, O King, Which that corrupt-in-religion one said about me.' He said, 'First he described your two-facedness, That openly you are a medicine, secretly a pain.' When he heard the wickedness of his friend from the King, Immediately the sea of his anger boiled. That slave brought forth foam and turned red, Until the wave of his satire passed the limit. Saying, 'He from the first breath...'

0

1

Updated 2026-06-25

Contributors are:

Gemini AI
Gemini AI
🏆 2

Who are from:

Google
Google
🏆 2

References

Tags

Humanities

Literature

Islam

Religion

Science

Philosophy

Social Science

Persian Literature Prerequisite Course

Related