1Cademy - دفتر دوم - بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس / Book Two - Section 40 - Trusting the Flattery and Loyalty of the Bear

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر دوم / Masnavi: Book Two

Poem

دفتر دوم - بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس / Book Two - Section 40 - Trusting the Flattery and Loyalty of the Bear

Original content

اژدهایی خرس را در می‌کشید
شیر مردی رفت و فریادش رسید

شیر مردانند در عالم مدد
آن زمان کافغان مظلومان رسد

بانگ مظلومان ز هر جا بشنوند
آن طرف چون رحمت حق می‌دوند

آن ستونهای خللهای جهان
آن طبیبان مرضهای نهان

محض مهر و داوری و رحمتند
همچو حق بی علت و بی رشوتند

این چه یاری می‌کنی یبکارگیش
گوید از بهر غم و بیچارگیش

مهربانی شد شکار شیرمرد
در جهان دارو نجوید غیر درد

هر کجا دردی دوا آنجا رود
هر کجا پستیست آب آنجا دود

آب رحمت بایدت رو پست شو
وانگهان خور خمر رحمت مست شو

رحمت اندر رحمت آمد تا به سر
بر یکی رحمت فرو مای ای پسر

چرخ را در زیر پا آر ای شجاع
بشنو از فوق فلک بانگ سماع

پنبهٔ وسواس بیرون کن ز گوش
تا به گوشت آید از گردون خروش

پاک کن دو چشم را از موی عیب
تا ببینی باغ و سروستان غیب

دفع کن از مغز و از بینی زکام
تا که ریح الله در آید در مشام

هیچ مگذار از تب و صفرا اثر
تا بیابی از جهان طعم شکر

داروی مردی کن و عنین مپوی
تا برون آیند صد گون خوب‌روی

کندهٔ تن را ز پای جان بکن
تا کند جولان به گردت انجمن

غل بخل از دست و گردن دور کن
بخت نو در یاب در چرخ کهن

ور نمی‌توانی به کعبهٔ لطف پر
عرضه کن بیچارگی بر چاره‌گر

زاری و گریه قوی سرمایه‌ایست
رحمت کلی قوی‌تر دایه‌ایست

دایه و مادر بهانه‌جو بود
تا که کی آن طفل او گریان شود

طفل حاجات شما را آفرید
تا بنالید و شود شیرش پدید

گفت ادعوا الله بی زاری مباش
تا بجوشد شیرهای مهرهاش

هوی هوی باد و شیرافشان ابر
در غم ما اند یک ساعت تو صبر

فی السماء رزقکم بشنیده‌ای
اندرین پستی چه بر چفسیده‌ای

ترس و نومیدیت دان آواز غول
می‌کشد گوش تو تا قعر سفول

هر ندایی که ترا بالا کشید
آن ندا می‌دان که از بالا رسید

هر ندایی که ترا حرص آورد
بانگ گرگی دان که او مردم درد

این بلندی نیست از روی مکان
این بلندیهاست سوی عقل و جان

هر سبب بالاتر آمد از اثر
سنگ و آهن فایق آمد بر شرر

آن فلانی فوق آن سرکش نشست
گرچه در صورت به پهلویش نشست

فوقی آنجاست از روی شرف
جای دور از صدر باشد مستخف

سنگ و آهن زین جهت که سابق است
در عمل فوقی این دو لایق است

وآن شرر از روی مقصودی خویش
ز آهن و سنگست زین رو پیش و پیش

سنگ و آهن اول و پایان شرر
لیک این هر دو تنند و جان شرر

در زمان شاخ از ثمر سابق‌ترست
در هنر از شاخ او فایق‌ترست

چونک مقصود از شجر آمد ثمر
پس ثمر اول بود و آخر شجر

خرس چون فریاد کرد از اژدها
شیرمردی کرد از چنگش جدا

حیلت و مردی به هم دادند پشت
اژدها را او بدین قوت بکشت

اژدها را هست قوت حیله نیست
نیز فوق حیلهٔ تو حیله‌ایست

حیلهٔ خود را چو دیدی باز رو
کز کجا آمد سوی آغاز رو

هر چه در پستیست آمد از علا
چشم را سوی بلندی نه هلا

روشنی بخشد نظر اندر علی
گرچه اول خیرگی آرد بلی

چشم را در روشنایی خوی کن
گر نه خفاشی نظر آن سوی کن

عاقبت‌بینی نشان نور تست
شهوت حالی حقیقت گور تست

عاقبت‌بینی که صد بازی بدید
مثل آن نبود که یک بازی شنید

زان یکی بازی چنان مغرور شد
کز تکبر ز اوستادان دور شد

سامری‌وار آن هنر در خود چو دید
او ز موسی از تکبر سر کشید

او ز موسی آن هنر آموخته
وز معلم چشم را بر دوخته

لاجرم موسی دگر بازی نمود
تا که آن بازی و جانش را ربود

ای بسا دانش که اندر سر دود
تا شود سرور بدان خود سر رود

سر نخواهی که رود تو پای باش
در پناه قطب صاحب‌رای باش

گرچه شاهی خویش فوق او مبین
گرچه شهدی جز نبات او مچین

فکر تو نقش است و فکر اوست جان
نقد تو قلبست و نقد اوست کان

او توی خود را بجو در اوی او
کو و کو گو فاخته شو سوی او

ور نخواهی خدمت ابناء جنس
در دهان اژدهایی همچو خرس

بوک استادی رهاند مر ترا
وز خطر بیرون کشاند مر ترا

زاریی می‌کن چو زورت نیست هین
چونک کوری سر مکش از راه‌بین

تو کم از خرسی نمی‌نالی ز درد
خرس رست از درد چون فریاد کرد

ای خدا این سنگ دل را موم کن
ناله‌اش را تو خوش و مرحوم کن

English translation

A dragon was pulling a bear in; a lion-man went and reached its cry.

Lion-men are helpers in the world when the cry of the oppressed reaches them.

Wherever they hear the cry of the oppressed, they run that way like God's mercy.

They are the pillars of the world's breaches, the physicians of hidden diseases.

They are pure kindness, justice, and mercy; like God, without cause and without bribe.

If someone asks, "Why are you helping its uselessness?" he says, "For the sake of its grief and helplessness."

Compassion became the lion-man's quarry; in the world medicine seeks nothing but pain.

Wherever there is pain, the cure goes there; wherever there is lowliness, water runs there.

If you need the water of mercy, go, become low; then drink the wine of mercy and become drunk.

Mercy upon mercy has come up to the top; do not remain at one mercy, my son.

Bring the sky beneath your feet, brave one; hear the sound of sama from above the heavens.

Take the cotton of whispering doubt out of your ear so that the roar from the sphere may reach your ear.

Clean both eyes of the hair of faultfinding so that you may see the garden and cypress-grove of the unseen.

Drive the cold from brain and nose so that the fragrance of God may enter your nostril.

Leave no trace of fever and bile, so that you may find the taste of sugar from the world.

Take the medicine of manliness and do not go about impotent, so that a hundred kinds of lovely faces may come forth.

Pull the stump of the body from the foot of the soul, so that the assembly may circle around you.

Remove the shackle of miserliness from hand and neck; find new fortune in the old sky.

And if you cannot fly to the Kaaba of grace, present your helplessness to the Remedy-maker.

Wailing and weeping are strong capital; universal mercy is a stronger nurse.

Nurse and mother seek a pretext: when will their child weep?

He created the child of your needs so that you might wail and its milk become manifest.

He said, "Call upon God"; do not be without wailing, so that the milks of His loving-kindnesses may well up.

The hu-hu of the wind and the milk-scattering cloud are grieving for us; be patient one hour.

You have heard, "In heaven is your provision"; why have you clung to this low place?

Know your fear and despair as the voice of a ghoul, pulling your ear down to the pit of lowness.

Every call that draws you upward, know that that call came from above.

Every call that brings you greed, know it as a wolf's voice, for it tears people.

This height is not by way of place; these heights are toward intellect and soul.

Every cause is higher than its effect; stone and iron surpass the spark.

So-and-so sat above that rebel, although outwardly he sat beside him.

Superiority there is by way of honor; a place far from the seat of honor is held low.

Stone and iron, because they are prior, deserve superiority in action in this respect.

And the spark, by way of its own purpose, is before and ahead of iron and stone in this respect.

Stone and iron are first and the spark last; yet those two are body and the spark is soul.

In time the branch is earlier than the fruit; in worth the fruit surpasses the branch.

Since the purpose of the tree is the fruit, the fruit is first and the tree last.

When the bear cried out because of the dragon, a lion-man freed it from its claw.

Stratagem and manliness supported one another; by this power he killed the dragon.

The dragon has power but no stratagem; and above your stratagem there is another stratagem.

When you have seen your own stratagem, turn back; go toward the beginning, whence it came.

Whatever is in lowliness came from on high; set your eye toward height, come now.

Looking upward gives light to the sight, though at first it brings dazzlement, yes.

Make the eye accustomed to brightness; if you are not a bat, turn your gaze that way.

Foresight is the sign of your light; present appetite is truly your grave.

A foresighted person who has seen a hundred games is not like one who has merely heard of a single game.

Because of that one game he became so deluded that through arrogance he drew away from the masters.

When, Samiri-like, he saw that art in himself, through arrogance he rebelled against Moses.

He had learned that art from Moses and had shut his eyes to the teacher.

Therefore Moses showed another game, until that game and his life were taken from him.

How much knowledge runs into the head until, through becoming master by it, the head itself goes.

If you do not want your head to go, be a foot; be in the shelter of the discerning Pole.

Though you are a king, do not see yourself above him; though you are honey, gather from no reed-sugar but his.

Your thought is form and his thought is soul; your cash is counterfeit and his cash is the mine.

Seek your own self in his self; saying "where, where," become a dove toward him.

And if you do not want to serve those of your kind, you are in a dragon's mouth, like the bear.

Perhaps a master will rescue you and draw you out of danger.

Wail, since you have no strength, beware; since you are blind, do not turn your head from the guide.

You are not less than a bear: why do you not cry out from pain? The bear was freed from pain when it cried out.

O God, make this stony heart wax; make its lament sweet and worthy of mercy.

Updated 2026-05-16

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related

Learn After