1Cademy - دفتر دوم - بخش ۱۷ - شکایت کردن اهل زندان پیش وکیل قاضی از دست آن مفلس / Book Two - Section 17 - The Prison Inmates Complaining to the Judges Deputy About That Bankrupt Man

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر دوم / Masnavi: Book Two
دفتر دوم - بخش ۱۶ - تعریف کردن منادیان قاضی مفلس را گرد شهر / Book Two - Section 16 - The Criers of the Judge Proclaiming the Bankrupt Man Around the City

Poem

دفتر دوم - بخش ۱۷ - شکایت کردن اهل زندان پیش وکیل قاضی از دست آن مفلس / Book Two - Section 17 - The Prison Inmates Complaining to the Judge's Deputy About That Bankrupt Man

Original content

با وکیل قاضی ادراک‌مند
اهل زندان در شکایت آمدند

که سلام ما به قاضی بر کنون
بازگو آزار ما زین مرد دون

کندرین زندان بماند او مستمر
یاوه‌تاز و طبل‌خوارست و مضر

چون مگس حاضر شود در هر طعام
از وقاحت بی صلا و بی سلام

پیش او هیچست لوت شصت کس
کر کند خود را اگر گوییش بس

مرد زندان را نیاید لقمه‌ای
ور به صد حیلت گشاید طعمه‌ای

در زمان پیش آید آن دوزخ گلو
حجتش این که خدا گفتا کلوا

زین چنین قحط سه‌ساله داد داد
ظل مولانا ابد پاینده باد

یا ز زندان تا رود این گاومیش
یا وظیفه کن ز وقفی لقمه‌ایش

ای ز تو خوش هم ذکور و هم اناث
داد کن المستغاث المستغاث

سوی قاضی شد وکیل با نمک
گفت با قاضی شکایت یک بیک

خواند او را قاضی از زندان به پیش
پس تفحص کرد از اعیان خویش

گشت ثابت پیش قاضی آن همه
که نمودند از شکایت آن رمه

گفت قاضی خیز ازین زندان برو
سوی خانهٔ مردریگ خویش شو

گفت خان و مان من احسان تست
همچو کافر جنتم زندان تست

گر ز زندانم برانی تو برد
خود بمیرم من ز تقصیری و کد

همچو ابلیسی که می‌گفت ای سلام
رب انظرنی الی یوم القیام

کاندرین زندان دنیا من خوشم
تا که دشمن‌زادگان را می‌کشم

هر که او را قوت ایمانی بود
وز برای زاد ره نانی بود

می‌ستانم گه به مکر و گه به ریو
تا بر آرند از پشیمانی غریو

گه به درویشی کنم تهدیدشان
گه به زلف و خال بندم دیدشان

قوت ایمانی درین زندان کمست
وانک هست از قصد این سگ در خمست

از نماز و صوم و صد بیچارگی
قوت ذوق آید برد یکبارگی

استعیذ الله من شیطانه
قد هلکنا آه من طغیانه

یک سگست و در هزاران می‌رود
هر که در وی رفت او او می‌شود

هر که سردت کرد می‌دان کو دروست
دیو پنهان گشته اندر زیر پوست

چون نیابد صورت آید در خیال
تا کشاند آن خیالت در وبال

گه خیال فرجه و گاهی دکان
گه خیال علم و گاهی خان و مان

هان بگو لا حولها اندر زمان
از زبان تنها نه بلک از عین جان

English translation

The prison inmates came in complaint to the perceptive judge's deputy, saying: 'Now convey our greetings to the judge, and tell him of our torment from this base man. He remains continually in this prison, a reckless idler, a drum-eater/freeloader, and a nuisance. Like a fly he appears at every meal, shamelessly, without invitation and without greeting. Food for sixty people is nothing before him; if you tell him "enough," he makes himself deaf. No morsel reaches a prisoner; and if by a hundred devices he opens up some food, at once that hell-throated one comes forward, his argument being that God said, "Eat." Grant justice, justice, against such a three-year famine; may the shadow of our master endure forever. Either let this buffalo leave the prison, or assign him a morsel as a stipend from an endowment. O you by whom both males and females are gladdened, do justice; help, help!' The gracious deputy went to the judge and told the complaint to the judge point by point. The judge summoned him from the prison before him, then investigated through his own notables. Before the judge all that flock had shown in complaint was proved. The judge said, 'Rise; leave this prison. Go to your own house, fit for a dead dog.' He said, 'My house and home are your kindness; like an unbeliever, my paradise is your prison. If you drive me from prison, you carry me off; I myself will die from deficiency and toil.' Like Iblis, who said, 'O Peace, Lord, grant me respite until the Day of Resurrection, for in this prison of the world I am happy, so that I may kill the enemy-born offspring. Whoever has the nourishment of faith, and a loaf for provision on the road, I take it now by cunning and now by fraud, until they raise a cry from remorse. Sometimes I threaten them with poverty; sometimes I bind their sight with curl and beauty mark. The nourishment of faith in this prison is scarce, and what exists is bent down by this dog's attack. From prayer and fasting and a hundred helpless efforts the nourishment of taste comes; he carries it off all at once. I seek refuge in God from his devil; we have perished, ah, from his rebellion.' He is one dog, and he goes into thousands; whoever he enters becomes him. Whoever has made you cold, know that he is inside him; a demon is hidden beneath the skin. When he finds no form, he comes in imagination, so as to draw that imagination of yours into ruin: now an image of diversion, now of a shop; now an image of learning, now of house and home. Take heed: say the La Hawlas at once, not from the tongue alone, but from the very core of the soul.

Updated 2026-05-16

Contributors are: