1Cademy - دفتر دوم - بخش ۵۹ - دوم بار در سخن کشیدن سایل آن بزرگ را تا حال او معلوم‌تر گردد / Book Two - Section 59 - The Questioner Drawing the Great Man into Speech a Second Time So That His Condition Might Become Better Known

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر دوم / Masnavi: Book Two

Poem

دفتر دوم - بخش ۵۹ - دوم بار در سخن کشیدن سایل آن بزرگ را تا حال او معلوم‌تر گردد / Book Two - Section 59 - The Questioner Drawing the Great Man into Speech a Second Time So That His Condition Might Become Better Known

Original content

گفت آن طالب که آخر یک نفس
ای سواره بر نی این سو ران فرس

راند سوی او که هین زوتر بگو
کاسپ من بس توسنست و تندخو

تا لگد بر تو نکوبد زود باش
از چه می‌پرسی بیانش کن تو فاش

او مجال راز دل گفتن ندید
زو برون شو کرد و در لاغش کشید

گفت می‌خواهم درین کوچه زنی
کیست لایق از برای چون منی

گفت سه گونه زن‌اند اندر جهان
آن دو رنج و این یکی گنج روان

آن یکی را چون بخواهی کل تراست
وآن دگر نیمی ترا نیمی جداست

وآن سیم هیچ او ترا نبود بدان
این شنودی دور شو رفتم روان

تا ترا اسپم نپراند لگد
که بیفتی بر نخیزی تا ابد

شیخ راند اندر میان کودکان
بانگ زد بار دگر او را جوان

که بیا آخر بگو تفسیر این
این زنان سه نوع گفتی بر گزین

راند سوی او و گفتش بکر خاص
کل ترا باشد ز غم یابی خلاص

وانک نیمی آن تو بیوه بود
وانک هیچست آن عیال با ولد

چون ز شوی اولش کودک بود
مهر و کل خاطرش آن سو رود

دور شو تا اسپ نندازد لگد
سم اسپ توسنم بر تو رسد

های هویی کرد شیخ باز راند
کودکان را باز سوی خویش خواند

باز بانگش کرد آن سایل بیا
یک سؤالم ماند ای شاه کیا

باز راند این سو بگو زوتر چه بود
که ز میدان آن بچه گویم ربود

گفت ای شه با چنین عقل و ادب
این چه شیدست این چه فعلست ای عجب

تو ورای عقل کلی در بیان
آفتابی در جنون چونی نهان

گفت این اوباش رایی می‌زنند
تا درین شهر خودم قاضی کنند

دفع می‌گفتم مرا گفتند نی
نیست چون تو عالمی صاحب فنی

با وجود تو حرامست و خبیث
که کم از تو در قضا گوید حدیث

در شریعت نیست دستوری که ما
کمتر از تو شه کنیم و پیشوا

زین ضرورت گیج و دیوانه شدم
لیک در باطن همانم که بدم

عقل من گنجست و من ویرانه‌ام
گنج اگر پیدا کنم دیوانه‌ام

اوست دیوانه که دیوانه نشد
این عسس را دید و در خانه نشد

دانش من جوهر آمد نه عرض
این بهایی نیست بهر هر غرض

کان قندم نیستان شکرم
هم زمن می‌روید و من می‌خورم

علم تقلیدی و تعلیمیست آن
کز نفور مستمع دارد فغان

چون پی دانه نه بهر روشنیست
همچو طالب‌علم دنیای دنیست

طالب علمست بهر عام و خاص
نه که تا یابد ازین عالم خلاص

همچو موشی هر طرف سوراخ کرد
چونک نورش راند از در گفت برد

چونک سوی دشت و نورش ره نبود
هم در آن ظلمات جهدی می‌نمود

گر خدایش پر دهد پر خرد
برهد از موشی و چون مرغان پرد

ور نجوید پر بماند زیر خاک
ناامید از رفتن راه سماک

علم گفتاری که آن بی جان بود
عاشق روی خریداران بود

گرچه باشد وقت بحث علم زفت
چون خریدارش نباشد مرد و رفت

مشتری من خدایست او مرا
می‌کشد بالا که الله اشتری

خونبهای من جمال ذوالجلال
خونبهای خود خورم کسب حلال

این خریداران مفلس را بهل
چه خریداری کند یک مشت گل

گل مخور گل را مخر گل را مجو
زانک گل خوارست دایم زردرو

دل بخور تا دایما باشی جوان
از تجلی چهره‌ات چون ارغوان

یا رب این بخشش نه حد کار ماست
لطف تو لطف خفی را خود سزاست

دست گیر از دست ما ما را بخر
پرده را بر دار و پردهٔ ما مدر

باز خر ما را ازین نفس پلید
کاردش تا استخوان ما رسید

از چو ما بیچارگان این بند سخت
کی گشاید ای شه بی‌تاج و تخت

این چنین قفل گران را ای ودود
کی تواند جز که فضل تو گشود

ما ز خود سوی تو گردانیم سر
چون توی از ما به ما نزدیکتر

این دعا هم بخشش و تعلیم تست
گرنه در گلخن گلستان از چه رست

در میان خون و روده فهم و عقل
جز ز اکرام تو نتوان کرد نقل

از دو پاره پیه این نور روان
موج نورش می‌زند بر آسمان

گوشت‌پاره که زبان آمد ازو
می‌رود سیلاب حکمت همچو جو

سوی سوراخی که نامش گوشهاست
تا بباغ جان که میوه‌ش هوشهاست

شاه‌راه باغ جانها شرع اوست
باغ و بستانهای عالم فرع اوست

اصل و سرچشمهٔ خوشی آنست آن
زود تجری تحتها الانهار خوان

English translation

That seeker said, 'At last, for one breath, O rider on a reed, drive your horse this way.' He rode toward him: 'Now, speak quickly, for my horse is very restive and hot-tempered. Be quick, lest it strike you with a kick; what are you asking? Say it openly.' He saw no opportunity to tell the secret of his heart; he left that aside and drew him into joking. He said, 'I want a woman in this lane; who is fit for someone like me?' He said, 'There are three kinds of women in the world: two are trouble, and one is a living treasure. One, when you marry her, is wholly yours; the other is half yours and half apart. And the third, know, is not yours at all. You have heard it; move away, I am going on, lest my horse send a kick at you so that you fall and never rise again.' The shaykh rode among the children; the young man called to him a second time: 'Come, finally, and explain this: you spoke of three kinds of women; distinguish them.' He rode toward him and said, 'A pure virgin will be wholly yours; you will be freed from grief. The one half yours is a widow; the one who is nothing to you is a wife with a child. Since she has a child by her first husband, her love and all her attention go that way. Move away, lest the horse throw a kick; the hoof of my restive horse may reach you.' The shaykh cried out noisily and rode off again; he called the children back toward himself. Again that questioner called, 'Come; one question remains, O king of nobles.' He rode back this way: 'Say quickly what it was, for that child has snatched my ball from the playing field.' He said, 'O king, with such intellect and courtesy, what is this madness, what is this behavior? How strange! In speech you are beyond the Universal Intellect; how are you, a sun, hidden in madness?' He said, 'These rabble are taking counsel to make me judge in this city. I kept refusing; they said, No, there is no learned master of a craft like you. With you present, it is unlawful and foul for anyone less than you to speak in judgment. In the Shari'a there is no permission for us to make someone less than you ruler and leader. Out of this necessity I became dazed and mad, but inwardly I am the same as I was. My intellect is a treasure and I am a ruin; if I reveal the treasure, I am mad. Mad is the one who did not become mad: he saw this patrolman and did not go into the house. My knowledge is substance, not accident; this value is not for every purpose. I am a sugar mine, a reed-bed of sugar; it grows from me, and I eat from myself. That knowledge is imitative and taught which cries out because of the listener's aversion. Since it seeks grain and not illumination, it is like a base seeker of worldly knowledge. He seeks knowledge for commoners and elites, not to find release from this world. Like a mouse he made holes in every direction; when light drove him from the door, he said, Theft! Since there was no road for him toward the plain and light, he still struggled in those darknesses. If God gives him wings, wings of wisdom, he escapes mousehood and flies like birds. If he does not seek wings, he remains under the earth, despairing of traveling the road to Simak. Verbal knowledge that is without soul is in love with the faces of buyers. Though at debate time that knowledge seems huge, when it has no buyer, it dies and departs. My buyer is God; He draws me upward, for God has purchased. My blood-price is the beauty of the Lord of Majesty; I consume my own blood-price as lawful earning. Leave these bankrupt buyers alone; what purchase can a handful of clay make? Do not eat clay, do not buy clay, do not seek clay, for the clay-eater is always pale-faced. Eat heart, so that you may always be young; from radiance your face will be like the Judas-tree blossom. O Lord, this gift is beyond the limit of our work; Your grace itself is worthy of hidden grace. Take hold of us from our own hands; buy us; lift the veil, and do not tear our veil. Buy us back from this foul self, whose knife has reached our bone. From helpless ones like us, who can loosen this hard bond, O king without crown or throne? O Loving One, who but Your grace can open such a heavy lock? We turn our heads from ourselves toward You, since You are closer to us than we are to ourselves. This prayer too is Your gift and teaching; otherwise, how would a rose-garden grow in a furnace? Amid blood and intestines, understanding and intellect cannot be spoken of except through Your generosity. From two pieces of fat comes this living light; its wave of light strikes the sky. From the piece of flesh that became the tongue, a flood of wisdom flows like a stream toward a hole whose name is ears, to the garden of the soul whose fruit is awareness. The king's road to the garden of souls is His Shari'a; the gardens and orchards of the world are its branches. That is the origin and fountainhead of joy; quickly read: rivers flow beneath it.'

Updated 2026-05-10

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related