1Cademy - دفتر اول - بخش ۱۵۵ - اول کسی کی در مقابلهٔ نص قیاس آورد ابلیس بود / Book One - Section 155 - The First One Who Brought Analogy in Opposition to the Explicit Text Was Iblis

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر اول / Masnavi: Book One

Poem

دفتر اول - بخش ۱۵۵ - اول کسی کی در مقابلهٔ نص قیاس آورد ابلیس بود / Book One - Section 155 - The First One Who Brought Analogy in Opposition to the Explicit Text Was Iblis

Original content

اول آن کس کین قیاسکها نمود
پیش انوار خدا ابلیس بود

گفت نار از خاک بی شک بهترست
من ز نار و او ز خاک اکدرست

پس قیاس فرع بر اصلش کنیم
او ز ظلمت ما ز نور روشنیم

گفت حق نه بلک لا انساب شد
زهد و تقوی فضل را محراب شد

این نه میراث جهان فانی است
که به انسابش بیابی جانی است

بلک این میراثهای انبیاست
وارث این جانهای اتقیاست

پور آن بوجهل شد مؤمن عیان
پور آن نوح نبی از گمرهان

زادهٔ خاکی منور شد چو ماه
زادهٔ آتش توی رو روسیاه

این قیاسات و تحری روز ابر
یا بشب مر قبله را کردست حبر

لیک با خورشید و کعبه پیش رو
این قیاس و این تحری را مجو

کعبه نادیده مکن رو زو متاب
از قیاس الله اعلم بالصواب

چون صفیری بشنوی از مرغ حق
ظاهرش را یاد گیری چون سبق

وانگهی از خود قیاساتی کنی
مر خیال محض را ذاتی کنی

اصطلاحاتیست مر ابدال را
که نباشد زان خبر اقوال را

منطق الطیری به صوت آموختی
صد قیاس و صد هوس افروختی

همچو آن رنجور دلها از تو خست
کر بپندار اصابت گشته مست

کاتب آن وحی زان آواز مرغ
برده ظنی کو بود همباز مرغ

مرغ پری زد مرورا کور کرد
نک فرو بردش به قعر مرگ و درد

هین به عکسی یا به ظنی هم شما
در میفتید از مقامات سما

گرچه هاروتید و ماروت و فزون
از همه بر بام نحن الصافون

بر بدیهای بدان رحمت کنید
بر منی و خویش‌بین لعنت کنید

هین مبادا غیرت آید از کمین
سرنگون افتید در قعر زمین

هر دو گفتند ای خدا فرمان تراست
بی امان تو امانی خود کجاست

این همی گفتند و دلشان می‌طپید
بد کجا آید ز ما نعم العبید

خار خار دو فرشته هم نهشت
تا که تخم خویش‌بینی را نکشت

پس همی گفتند کای ارکانیان
بی خبر از پاکی روحانیان

ما برین گردون تتقها می‌تنیم
بر زمین آییم و شادروان زنیم

عدل توزیم و عبادت آوریم
باز هر شب سوی گردون بر پریم

تا شویم اعجوبهٔ دور زمان
تا نهیم اندر زمین امن و امان

آن قیاس حال گردون بر زمین
راست ناید فرق دارد در کمین

English translation

The first one who displayed these petty analogies before the lights of God was Iblis. He said, 'Fire is without doubt better than clay: I am from fire, and he is from dark clay. So let us infer the branch from its root: he is from darkness, while we are from bright light.' God said, 'No; rather, kinships have been abolished. Ascetic discipline and Godwariness have become the sanctuary of excellence. This is not the inheritance of the perishing world, so that by lineages you might obtain a living soul. Rather, these are the inheritances of the prophets; the heirs to them are the souls of the most Godwary. The son of that Abu Jahl became plainly a believer, while the son of that prophet Noah was among the lost. A child of clay became luminous like the moon; child of fire, you are black-faced.' These analogies and efforts at determining direction are what a learned man has used on a cloudy day or at night to find the qibla. But when the sun and the Kaaba are before you, do not seek this analogy and this investigation. Do not act as if you have not seen the Kaaba; do not turn your face from it. Leave analogy aside: God knows best what is right. When you hear a whistle from the Bird of Truth, you learn its outward sound as a lesson; then you make analogies from yourself and make pure imagination into a real essence. The abdals have technical terms of which spoken words have no report. You learned the birds' language only by sound, and kindled a hundred analogies and a hundred desires, like that sick-hearted one from whom hearts were wounded, deaf, drunk with the notion that he had hit the mark. The scribe of that revelation, from that bird's voice, formed the supposition that he was the bird's partner. The bird beat its wings, blinded him, and dragged him down to the depth of death and pain. Beware: by a mere reflection or supposition, do not fall from the stations of heaven, even if you are Harut and Marut, or more, standing above all on the roof of 'We are those ranged in ranks.' Show mercy toward the evils of the wicked; curse egotism and self-regard. Beware lest jealousy come from ambush and you fall headlong into the depth of the earth. Both said, 'O God, the command is Yours; without Your safeguard, where is any safety?' They said this while their hearts trembled: 'How could evil come from us, excellent servants that we are?' Yet the prickling unease of the two angels remained, for they had not killed the seed of self-regard. So they kept saying, 'O elemental beings, ignorant of the purity of spiritual ones, we weave canopies on this celestial sphere; we will come down to earth and pitch a royal pavilion. We will dispense justice and bring worship, then every night fly back toward heaven, so that we become the marvel of the age and establish safety and security on earth.' That analogy from the state of heaven to earth does not come out right; a difference lies in ambush.

Updated 2026-05-16

Contributors are: