1Cademy - بخش ۶۸ - ذکر ابوبکر کتانی قدس الله روحه العزیز / Section 68 - Mention of Abu Bakr al-Kattani, May Allah Sanctify His Glorious Soul

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۶۸ - ذکر ابوبکر کتانی قدس الله روحه العزیز / Section 68 - Mention of Abu Bakr al-Kattani, May Allah Sanctify His Glorious Soul

Original content

آن صاحب مقام استقامت آن عالی همت امامت آن شمع عالم توفیق آن رکن کعبه تحقیق آن قبله روحانی شیخ ابوبکر کتانی رحمةالله علیه شیخ مکه بود و پیرزمانه بودو درورع و تقوی و زهد و معرفت یگانه بود و از کبار مشایخ حجاز بود و در طریقت صاحب تصنیف و صاحب تمکین و در ولایت صاحب مقام و در فراست صاحب عمل و درمجاهدت و ریاضت سخت بزرگوار و در انواع علوم کامل خاصه در علم حقایق و معرفت صحبت جنید و ابوسعید خراز ونوری یافته بود و او را چراغ حرم گفتند و در مکه مجاور بود تا وقت وفات و اول شب تا آخر نمازکردی و قرآن ختم کردی و درطواف دوازده هزار ختم قرآن کرده بود و سی سال درحرم بزیر ناودان نشسته بود که درین سی سال در شبانروزی یکبار طهارت تازه کردی و درین مدت خواب نکرد و درابتدا دستوری از مادر خواست که به حج رود گفت: چون دربادیه شدم حالتی در من پدید آمد که موجب غسل بود با خود گفتم مگر شرط نیامده ام بازگشتم چون به درخانه رسیدم مادر در پس درنشسته بود بانتظار من گفتم ای مادر نه اجازت داده بودی گفت: بلی اما خانه را بی تو نمی توانستم دید تا تو رفتهٔ این جا نشسته ام ونیت کرده بودم تا بازنیائی برنخیزم پس چون مادر وفات کرد روی در بادیه نهاد.
گفت: در بادیه بودم درویشی را دیدم مرده ومی خندید گفتم تو مردهٔ و می خندی گفت: محبت خدای چنین بود.

بوالحسن مزین گفت: به بادیه فرو شدم بی زاد و راحله چون به کنار حوضی رسیدم بنشستم و با خود گفتم بادیه بریدم بی زاد و راحله یکی رادیدم که بانگ بر من زد که ای حجام لاتمت نفسک بالاباطیل نگاه کردم کتانی رادیدم توبه کردم و به خدای بازگشتم.
و گفت: مرا اندکی غبار بود در دل با امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه نه به جهت چیزی دیگر بلکه به جهت آن که رسول صلی الله علیه و آله وسلم فرمود لافتی الاعلی شرط فتوت آن بود که اگرچه معاویه بر باطل بودو او بر حق کاربوی بازگذاشتی تا چندان خون ریخته نشدی و گفت: میان مروه و صفا خانهٔ داشتم در آنجا مصطفی را علیه السلام به خواب دیدم با یاران او رضوان الله علیهم اجمعین که درآمدی و مرادر کنار گرفتی پس اشارت کرد بابوکر که او کیست گفتم ابوبکر پس به عمر اشارت کرد گفتم عمر پس اشارت کرد به عثمان گفتم عثمان پس اشارت کرد به علی من شرم داشتم به سب آن غبار پس سید علیه السلام مرا با علی برادری داد تا یکدیگر در کنار گرفتیم پس ایشان برفتند و من و علی بماندیم علی رضی الله عنه مرا گفت: بیا تا به کوه بوقیس رویم بسر کوه رفتیم ونظارهٔ کعبه کردیم چون بیدار شدم خود را بر کوه ابوقبیس دیدم ذرهٔ از آن غبار بر دلم نمانده بود.

وگفت: یکی با من صحبت می داشت و عظیم بر من ثقلی بود ازوی چیزی بوی بخشیدم آن ثقل زایل نشد او را به خانه بردم و گفتم پای بر روی من نه نمی نهاد الحاح کردم تا پای بنهاد بروی من و می داشت چنانکه ثقل زایل شد و بدوستی بدل گشت مرا دویست درم از وجه حلال فتوح شده بود پیش او بردم و بر کنار سجادهٔ او نهادم گفتم در وجه خودصرف کن بگوشهٔ چشم در من نگریست و گفت: من این وقت را بهفتادهزار دینار خریده ام تو می خواهی که مرا بدین غره کنی پس برخاست و سجاده برفشاند و برفت و هرگز چون عزاو و دل خود ندیدم که آن ساعت که آن درم ها می چیدم.
نقلست که مریدی داشت مگر در حال نزاع بود چشم باز کرد و در کعبه نگرید اشتری برسید و لگدی زد و چشمش بیرون انداخت در حال بسر شیخ ندا کردند که در این حالت ارادت غیبی و مکاشفات حقیقی بدو فرو می آمد و او به کعبه نگریست ادبش کردند که در حضور رب البیت نظاره بیت کردن روا نبود.

نقلست که روزی پیری نورانی ردا برافکنده با شکوه از باب بنی شیبه درآمد و پیش کتانی رفت و او سر فرو کشیده بود وگفت: بعد از سلام که ای شیخ چرا به مقام ابراهیم نروی که پیری بزرگ آمده است و اخبار عالی روایت می کند تا سماع کنی کتانی سر برآورد و گفت: ای شیخ از که روایت می کند گفت: از عبدالله بن معمر و از زهری و از ابوهریره و از پیغامبر صلی الله علیه و علی آله و سلم گفت: ای شیخ دراز اسنادی آوردی هرچه ایشان آنجا باسناد خبر می دهند ما اینجا بی اسناد می شنویم پیر گفت: از که می شنوی گفت: حدثنی قلبی عن ربی جل جلاله دلم از خدای می شنود پیر گفت: چه دلیل داری بدین سخن گفت: دلیل آن دارم که دلم می گوید که تو خضری خضر علیه السلام گفت: تا آن وقت می پنداشتم که خدای را هیچ ولی نیست که من او را نشناسم تا ابابکر کتانی را دیدم که من او رانشناختم و او مرا شناخت دانستم که خدای را دوستان اند که مرا شناسند و من ایشان را نشناسم.
نقلست که وقتی در نماز بود طراری بیامد و ردا ازکتف شیخ باز کرد وبه بازار برد تا بفروشد در حال دستش خشک شد او را گفتند که مصلحت تو آنست که باز بری به خدمت شیخ و شفاعت کنی تا دعا کند باشد که خدای تعالی دستت باز دهد طرار باز آمد و شیخ هم چنان در نماز بود و ردا در کتف شیخ داد و بنشست تا شیخ از نماز فارغ شد در قدمهاء او افتاد و عذر می خواست و زاری می کرد حال بگفت: شیخ گفت: بعزت و جلال خدای که نه از بردن خبر دارم و نه از آوردن پس گفت: الهی او برده بازآورد آنچه از او ستدهٔ باز ده در حال دستش نیک شد.

نقلست که گفت: جوانی به خواب دیدم به غایت صاحب جمال گفتم کیستی گفت: تقوی گفتم کجا باشی گفت: در دل اندوهگنان پس نگه کردم زنی سیاه دیدم به غایت زشت گفتم تو کیستی گفت: خنده ونشاط و خوش دلی گفتم کجا باشی گفت: در دل غافلان واهل نشاط چون بیدار شدم نیت کردم که هرگز نخندم مگر بر من غلبه کند.
و گفت: در شبی پنجاه و یک بار پیغمبر را علیه السلام به خواب دیدم و مسایل پرسیدم.

و گفت: شبی پیغامبر را علیه السلام به خواب دیدم گفتم چه دعا کنم تا حق تعالی دل مرا نمی راند گفت: هر روزی چهل بار بگوی بصدق یا حی یا قیوم یا لااله الاانت اسئلک ان تحبی قلبی بنور معرفتک ابدا.
و گفت: درویشی به نزدیک من آمد و می گریست و گفت: ده روز است تا گرسنه ام با بعضی یاران از گرسنگی شکایت کردم پس به بازار شدم در می یافتم در راه که بر آننوشته بود که خدای به گرسنگی تو عالم نیست که شکایت می کنی.

و گفت: یکی ازوی وصیت خواست گفت: چنانکه فردا خدای تعالی ترا خواهد بود تو امروز او را باش.
و گفت: انس به مخلوق عقوبت است و قرب اهل دنیا معصیت و با ایشان میل کردن مذلت.

وگفت: زاهد آن باشد که هیچ نیابد دلش شاد بود بنایافتن آن وجد و جهد لازم گیرد و احتمال دل کند به صبر و راضی باشد بدین تا بمیرد.
و گفت: تصوف همه خلق است هر که را خلق بیشتر تصوف بیشتر.

و گفت: فراست پیدا شدن یقین است و دیدار غیب و آن از اثر ایمان است.
و گفت: محبت ایثار است برای محبوب.

و گفت: تصوف صفوة است و مشاهده.
و گفت: صوفی کسی است که طاعت او نزدیک او جنایت بود و از آن استغفار باید کرد.

و گفت: استغفار توبه است و توبه اسمی است جامع شش چیز را اول پشیمانی بر آنچه گذشته باشد دوم عزم کردن بدانکه بیش به گناه رجوع نکند سوم به گزاردن هر فریضه که میان او و خدای است چهارم ادا کند مظالم خلق را پنجم بگدازد هر گوشت و پوست و شحم که از حرام رسته باشد ششم تن را الم طاعت بچشاند چنانکه حلاوت معصیت چشانیده است.
و گفت: اول وجد حلواست ومیانه مر و آخر سقم.

وگفت: توکل در اصل متابعت علم است و در حقیقت کامل شدن یقین.
و گفت: عبادت هفتاد و دو باب است هفتاد ویک در حیا است از خدای تعالی.

و گفت: علم به خدای تمامتر از عبادت خدای را.
و گفت: طعامی مشتهی لقمهٔ است از ذکر خدای در دهان یقین که حالت توحید آن لقمه را از مایدهٔ رضا برگرفته باشد با گمان نیکو به کرامت حق.

وگفت: هرگز بندگان را زبان بدعا گشاده نکند و به عذر خواستن نگرداند تا در مغفرت گشاده نکند.
وگفت: چون افتقار به خدای درست شود عنایت درست شود از جهت آنکه این دو حالت تمام نشود مگر به یکدیگر.

و گفت: دردی بوقت انتباه از غفلت و انقطاعی از حظ نفسانی و لرزیدن از بیم قطیعت فاضلتر از عبادت انس و جن.
و گفت: اعمال جامهٔ بندگی است هر که او را خدای تعالی وقت قسمت از رحمت دور کرد امروز عمل راترک گیرد و هر که نزدیک گردانید بر اعمال ملازمت کند و چون پیشه گیرد.

و گفت: دنیا را بربلوی قسمت کرده اند و بهشت را بر تقوی.
و گفت: از حکم مرید سه چیز است یکی خوابش در وقت غلبه بود و خوردش در وقت فاقه بود و سخنش در وقت ضرورت.

و گفت: شهوت مهار دیو است که هر که مهار دیو گرفت با دیو بهم بود.
و گفت: بتن در دین باش و بدل در آخرت.

و گفت: چون از خدای توفیق خواهی ابتدا به عمل کن.
و گفت: مادین خدای مبنی بر سه رکن یافتیم برحق و بر عدل و بر صدق حق بر جوارح است و عدل بر قلوبست وصدق بر عقل یعنی حق جز به ظاهر نتوان داشت کماقال علیه السلام نحن نحکم بالظاهر ابلیس و ادریس در عالم باطن بودند تا ظاهر نشدند معلوم نشد که ابلیس باطل است و ادریس بر حق و عدل بر دلست قسمت به عدل دل نتواند کرد به حسب هر یکی و صدق به عقل تعلق دارد که فردا که از صدق سوال کنند عاقلان را کنند وگفت: وجود عطا از حق شهود حق است به حق ازجهت آن که حق است دلیل بر هر چیزی و هیچ چیز دون حق دلیل نیست برحق.

و گفت: خدای را بادی است که آن را بادصبیحه خوانند که آن باد مخزن است در زیر عرش وقت سحر وزیدن گیرد وناله ها و استغفار برگیرد و به ملک جبار رساند.
و گفت: شکرکردن در موضع استغفار گناه بودو استغفار در موضع شکر گناه بود.

نقلست که چون کتانی را وفات نزدیک برسید گفتند در حال حیات عمل تو چه بود تا بدین مقام رسیدی گفت: اگراجلم نزدیک نبودی نگفتمی پس گفت: چهل سال دیدبان بودم هرچه غیرخدای بود ازدل دور می کردم تا دل چنان شد که هیچ چیز دیگر ندانست جز خدای تبارک و تعالی و تقدس.

English translation

That possessor of the station of steadfastness, that high-aspiring leader, that lamp of the world of divine success, that pillar of the Kaaba of verification, that spiritual focus, Sheikh Abu Bakr al-Kattani, may Allah have mercy on him. He was the Sheikh of Mecca and the elder of the age, peerless in piety, devotion, asceticism, and spiritual knowledge. He was among the great sheikhs of the Hijaz, an author in the path, possessed of stability, active in sagacity, exceedingly grand in struggle and self-discipline, and perfect in all kinds of sciences, especially in the science of realities and spiritual knowledge. He associated with Junayd, Abu Sa'id al-Kharraz, and al-Nuri, and he was called the lamp of the Sanctuary. He resided in Mecca until the time of his death. From the beginning to the end of the night, he would pray and complete a recitation of the Quran, and during circumambulation he had completed twelve thousand recitations of the Quran. For thirty years, he sat in the Sanctuary under the waterspout, and during these thirty years, he renewed his ablutions only once a day and night, and did not sleep during this time. At the beginning, he asked his mother for permission to go on pilgrimage. She said: "When I entered the desert, a state came upon me that required a ritual bath. I said to myself, 'Perhaps I did not come under the proper conditions,' and I returned. When I reached the door of the house, my mother was sitting behind the door waiting for me. I said, 'O mother, did you not give me permission?' She said, 'Yes, but I could not bear to see the house without you. I have sat here since you left and made a vow not to rise until you return.' So when his mother passed away, he set out into the desert."

He said: "I was in the desert and saw a dervish who was dead and laughing. I said, 'You are dead and yet you laugh?' He said, 'Such was the love of God.'"

Abu'l-Hasan al-Muzayyin said: "I descended into the desert without provisions or a mount. When I reached the edge of a pool, I sat down and said to myself, 'I crossed the desert without provisions or a mount.' I saw someone who shouted at me, 'O barber! Do not kill yourself with vanities.' I looked and saw al-Kattani. I repented and turned back to God."

And he said: "I had a little grudge in my heart toward the Commander of the Faithful Ali, may Allah honor his face, not for any other reason but because the Messenger, peace and blessings of Allah be upon him and his family, said, 'There is no youth like Ali.' The condition of chivalry was that even though Mu'awiyah was in the wrong and Ali was in the right, Ali should have left the matter to him so that so much blood would not be shed." He said: "I had a house between Marwah and Safa. There I saw the Chosen One, peace be upon him, in a dream with his companions, may Allah be pleased with them all. He entered and embraced me. Then he gestured toward Abu Bakr and said, 'Who is he?' I said, 'Abu Bakr.' Then he gestured toward Umar; I said, 'Umar.' Then he gestured toward Uthman; I said, 'Uthman.' Then he gestured toward Ali. I felt ashamed because of that grudge. Then the Master, peace be upon him, made me a brother to Ali, and we embraced each other. Then they went away, and Ali and I remained. Ali, may Allah be pleased with him, said to me, 'Come, let us go to Mount Abu Qubays.' We went to the top of the mountain and looked upon the Kaaba. When I woke up, I found myself on Mount Abu Qubays, and not a speck of that grudge remained in my heart."

And he said: "A man kept company with me, and I felt a great heaviness toward him. I gave him something, but that heaviness did not depart. I took him to my house and said, 'Step on my face.' He refused, but I persisted until he stepped on my face, and he kept it there until the heaviness departed and turned into friendship. I had received two hundred dirhams of lawful income. I brought it to him and placed it at the edge of his prayer rug. I said, 'Spend it on your needs.' He looked at me out of the corner of his eye and said, 'I have bought this moment for seventy thousand dinars, and you wish to deceive me with this?' Then he stood up, shook his prayer rug, and left. I have never seen my heart so sorrowful and heavy as the hour I was gathering those dirhams."

It is related that he had a disciple who was in the agony of death. He opened his eyes and looked at the Kaaba. A camel arrived, kicked him, and knocked his eye out. Immediately, a voice called out over the Sheikh's head, saying: "At this moment, divine will and true revelations were descending upon him, yet he looked at the Kaaba. They disciplined him, for in the presence of the Lord of the House, it is not permissible to gaze at the House."

It is related that one day a luminous elder, wearing a majestic cloak, entered through the gate of Banu Shaybah and approached al-Kattani. Al-Kattani had his head bowed. After greeting him, the elder said, "O Sheikh, why do you not go to the Station of Abraham, where a great elder has arrived and is narrating high traditions so that you may hear them?" Al-Kattani raised his head and said, "O Sheikh, from whom does he narrate?" He said, "From Abdallah bin Ma'mar, from al-Zuhri, from Abu Hurayrah, and from the Prophet, peace and blessings of Allah be upon him and his family." Al-Kattani said, "O Sheikh, you bring a long chain of transmission. Whatever they report there with a chain of transmission, we hear here without a chain." The elder said, "From whom do you hear?" He said, "My heart narrated to me from my Lord, majestic is His majesty." The elder said, "What proof do you have for this statement?" He said, "My proof is that my heart tells me that you are Khidr." Khidr, peace be upon him, said, "Until that moment, I believed that God had no saint whom I did not know, until I saw Abu Bakr al-Kattani, whom I did not know while he knew me. I realized that God has friends who know me, though I do not know them."

It is related that once when he was praying, a thief came, took the cloak off the Sheikh's shoulders, and took it to the market to sell it. Instantly, the thief's hand withered. People said to him, "Your best course is to take it back to the Sheikh and seek his intercession so that he may pray, and perhaps God Almighty will restore your hand." The thief returned, and the Sheikh was still praying. He placed the cloak back on the Sheikh's shoulders and sat down. When the Sheikh finished his prayer, the thief fell at his feet, apologizing and weeping, and explained the situation. The Sheikh said, "By the majesty and glory of God, I was aware of neither the taking nor the bringing back." Then he said, "O Lord, he has returned what he took; restore what You have taken from him." Instantly, his hand became well.

It is related that he said: "I saw a youth in a dream of extreme beauty. I said, 'Who are you?' He said, 'Piety.' I said, 'Where do you dwell?' He said, 'In the hearts of the sorrowful.' Then I looked and saw a black woman of extreme ugliness. I said, 'Who are you?' She said, 'Laughter, merriment, and lightheartedness.' I said, 'Where do you dwell?' She said, 'In the hearts of the heedless and the people of pleasure.' When I woke up, I resolved never to laugh unless I was overcome."

And he said: "In a single night, I saw the Prophet, peace be upon him, fifty-one times in my dream and asked him questions."

And he said: "One night I saw the Prophet, peace be upon him, in a dream. I said, 'What prayer should I say so that God Almighty does not let my heart die?' He said, 'Every day say forty times with sincerity: "O Living, O Sustainer, O You beside whom there is no god, I ask You to quicken my heart with the light of Your knowledge forever."'"

And he said: "A dervish came to me weeping and said, 'It is ten days since I have eaten.' I complained of hunger to some companions. Then I went to the market and found a dirham on the road, upon which was written: 'Is God not aware of your hunger, that you complain?'"

And he said: "Someone asked him for advice. He said, 'Just as God Almighty will be yours tomorrow, be His today.'"

And he said: "Intimacy with created beings is a punishment, closeness to the people of the world is a sin, and inclining toward them is humiliation."

And he said: "The ascetic is one who, when he finds nothing, his heart is glad with not finding it, and he persists in ecstasy and effort, bears the heart's burden with patience, and is pleased with this until he dies."

And he said: "Sufism is entirely good character; whoever has more good character has more Sufism."

And he said: "Sagacity is the manifestation of certainty and the vision of the unseen, and it is from the effect of faith."

And he said: "Love is self-sacrifice for the beloved."

And he said: "Sufism is purity and contemplation."

And he said: "A Sufi is one whose obedience seems to him a crime, for which he must seek forgiveness."

And he said: "Seeking forgiveness is repentance, and repentance is a name that encompasses six things: first, regret for what has passed; second, resolving never to return to sin; third, performing every obligatory duty between oneself and God; fourth, returning injustices to people; fifth, dissolving every flesh, skin, and fat that has grown from unlawful wealth; sixth, making the body taste the pain of obedience just as it has tasted the sweetness of sin."

And he said: "The beginning of ecstasy is sweetness, its middle is bitterness, and its end is sickness."

And he said: "Trust in God is in its origin the following of knowledge, and in its reality the perfection of certainty."

Updated 2026-07-02

Contributors are: