1Cademy - بخش ۹۱ - ذکر شیخ ابوعثمان مغربی رحمةالله علیه / Section 91 - Mention of Sheikh Abu Usman Maghribi, May Allah Have Mercy on Him

Learn Before

تذکرة الأولیاء / Memorial of the Saints

Literary Story

بخش ۹۱ - ذکر شیخ ابوعثمان مغربی رحمةالله علیه / Section 91 - Mention of Sheikh Abu Usman Maghribi, May Allah Have Mercy on Him

Original content

آن ادب خوردهٔ ریاضت آن پروردهٔ عنایت آن بیننده انوار طرایق آن دانندهٔ اسرار حقایق آن به حقیقت وارث نبی شیخ وقت عثمان مغربی رحمةالله علیه از اکابر ارباب طریقت بود و ازجملهٔ اصحاب ریاضت و در مقام ذکر و فکر آیتی بود و در انواع علم خطر داشت و در تصوف صاحب تصنیف بود و بسی مشایخ کبار رادیده بود را نهرجوری و ابوالحسن الصایغ صحبت داشته و امام بود در حرم مدتی و در علو حال کس مثل او نشان نداد و در صحت حکم فراست و قوت هیبت و سیاست بی نظیر بود و صد و سی سال عمر یافت گفت: نگاه کردم در چنین عمری در من هیچ چیز نمانده بود که همچنان بر جاء بود که وقت جوانی مگر امل.
نقلست که در اول بیست سال عزلت گرفت در بیابانها چنانکه درین مدت حس آدمی نشیند تا ا زمشقت و ریاضت بنیت او بگداخت و چشمهایش به مقدار سوراخ جوال دوزی باز آمد و از صورت آدمی بگشت و از بعد بیست سال فرمان یافت از حق که با خلق صحبت کن با خود گفت: ابتدای صحبت با اهل خدا و مجاوران خانه وی بود مبارکتر بود قصد مکه کرد مشایخ را از آمدن او بدل آگاهی بود باستقبال او بیرون شدند او را یافتند بصورت مبدل شده و به حالی گشته که جز رمق خلق چیزی نمانده گفتند یا اباعثمان بیست سال بدین صفت زیستی که آدم و آدمیان در پیش کار تو عاجز شدند ما را بگوی تا خود چرا رفتی و چه دیدی و چه یافتی و چرا بازآمدی گفت: بسکر رفتم و آفت سکر دیدم و نومیدی یافتم بعجز بازآمدم رفته بودم تا اصل برم آخر دست من جز بفرع نرسید ندا آمد که یا باعثمان گرد فرع می گرد و درحال مستی می باش که اصل بریدن نه کار تست و صحو حقیقی دروست اکنون بازآمدم جمله مشایخ گفتند یا باعثمان حرامست از پس تو به معبران که عبارت صحو و سکر کنند که تو انصاف جمله بدادی.

نقلست که گفت: مرا در ابتداء مجاهده حال چنان بودی که وقت بودی که مرا از آسمان به دنیا انداختندی من دوستر داشتمی از آنکه طعام بایستی خورد یا از بهر نماز فریضه طهارت بایستی کرد زیرا که ذکر من غایب شدی و آن غیبت ذکر بر من دشوارتر از همه رنجها و سخت تر بودی و در حالت ذکر بر من چیزها می رفت که نزدیک دیگران کرامت بود ولکن آن بر من سخت تر از کبیره آمدی وخواستمی که هرگز خواب نیاید تا از ذکر باز نمانم.
نقلست که گفت: یکبار با ابوالفارس بودم و آن شب عید بود وی نخفت مرا به خاطر آمد که اگر روغن گاو بودی از برای این دوستان خدای عز و جل طعامی بساختمی ابوالفارس را دیدم که در خواب می گفت: که بیند از این روغن گاو را از دست و همچنین بر طریق تاکید سه بار می گفت: بیدار کردم او را گفتم این چه بود که تومی گفتی گفت: در خواب چنان دیدمی که ما به جائی بودیمی بلند و چنانستی که گوئیا خواستم خدای عز و جل دیدن و دلها پر از هیبت گشته تو در میان ما بودی اما در دست روغن گاو بودی ترا گفتمی که بیند از این روغن گاو ازوست یعنی حجاب تست.

نقلست که گفت: از غایت حلاوت ذکر نخواستمی که شب به خواب روم حیلتی ساختمی بر سنگ لغزان به مقدار یک قدم در زیر آن وادی و اگر فرو افتادمی پاره پاره شدمی پس بر چنین سنگی نشستمی تا خوابم نبرد از بیم فرو افتادن وقت بودی که مرا خواب بردی خود را خفته یافتمی ستان بر چنین سنگی خرد و معلق در هوا که به بیداری بر آن دشوارتر توان خفت.
نقلست که یک روزی کسی گفت: نزدیک ابوعثمان شدم و با خویش گفتم که مگر ابوعثمان چیزی آرزو خواهد گفت: پسندیده نیست آنکه فراستانم که نیز آرزو خواهم و سوال کنم.

نقلست که ابوعمرو زجاجی گفت: عمری در خدمت شیخ ابوعثمان بودم و چنان بودم در خدمت که یک لحظه بی او نتوانستم بودن شبی در خواب دیدم که کسی مرا گفت: ای فلان چند با بوعثمان از ما بازمانی و چند با بوعثمان مشغول گردی و پشت به حضرت ما آوردی و یک روز بیامدم و با مریدان شیخ بگفتم که دوش خواب عجب دیده ام اصحا ب گفتند هر یکی که نیز امشب خوابی دیده ایم اما نخست تو بگوی تا چه دیدهٔ ابوعمرو خواب خود بگفت: همه سوگند خوردند که ما نیز بعینه همین خواب دیده ایم و همین آواز از غیب شنیده ایم پس همه در اندیشه بودند که چون شیخ از خانه بیرون آید این سخن با او چگونه گوییم ناگاه در خانه باز شد شیخ از خانه بتعجیل بیرون آمد از غایت عجلت که داشت پای برهنه بود و فرصت نعلین در پای کردن نداشت پس روی باصحاب کرد وگفت: چون شنیدید آنچه گفتند اکنون روی از ابوعثمان بگردانید و حق را باشید و مرا بیش تفرقه مدهید.
نقلست که امام ابوبکر فورک نقل کرد که از شیخ ابوعثمان شنیدم که گفت: اعتقاد من جهت بود در حق تعالی تا آن وقت در بغداد آمدم و اعتقاد درست کردم که او منزه است از جهت پس مکتوبی نوشتم به مشایخ مکه که من در بغداد به تازگی مسلمان شدم.

نقلست که یک روز ابوعثمان خادم را گفت: اگر کسی ترا گوید معبود تو بر چه حالتست چگوئی گفت: گویم در آن حالت که در ازل بود گفت: اگر گوید در ازل کجا بود چگوئی گفت: گویم بدانجای که اکنون هست.
نقلست که عبدالرحمن سلمی گفت: به نزدیک شیخ ابوعثمان بودم کسی از چاه آب می کشید آواز از چرخ می آمد می گفت: یا عبدالرحمن می دانی که این چرخ چه می گوید گفتم چه می گوید گفت: الله الله.

گفت: هرکه دعوی سماع کند و او را از آواز مرغان و آواز ددها و از باد او را سماع نبود در دعوی سماع دروغ زن است و سخن اوست که بنده در مقام ذکر چون دریا شود ازوجویها می رود بهرجائی به حکم خداوند و در وی حکم نبود جز خدای تعالی و همه کون را بیند بدانکه او را بود چنانکه هیچ چیز در کون از آسمان و زمین و ملکوت برو پوشیده نماند تا موری که در همه کون بجنبد بداند و به بیند و حقیقت توحید آنجا تمام شود و از ذکر چندان حلاوت بود که خواهد که نیست شود و مرگ به آرزو جوید که طاقت چشیدن آن حلاوت ندارد.
نقلست که استاد ابوالقاسم قشیری گفت: ابوعثمان چنین بود که طاقت لذت ذکر نداشت خویشتن را از خلوت برون انداخت و بگریخت یکبار گفت: کلمهٔ لااله الاالله باید که ذاکر با علم خود بیامیزد هرچه در دلش آید از نیک و بد او بقوة و سلطنت این کلمه آنهمه را دور کند و بدین صمصام غیرت سر آن خیال برگیرد و رای اینهمه است حق تعالی و تقدس و گفت: هر آنکس که انس وی به معرفت وذکر خدای تعالی بود مرگ آن انس وی را ویران نکند بلکه چندان انس و راحت زیاده شود از انکه اسباب شوریده از میان برخیزد و محبت صرف بماند.

گفت: به جناب اعظم رفیع دلیل دو چیز است نبوت و حدیث پس نبوت مرتفع شد ختم انبیا بگذشت اکنون حدیث بمانده است و راهش مجاهده و ذکر است پس این عمر اندک بها را در عوض چنین وصال عزیز دانند سخت مختصرست و سخت ارزان پس ای بیچاره چه آورده است ترا بدانکه این اندک بهار اندر بهای فراق دایم کردن آخر از چه افتادست این جوانمردی بدین جایگاهی.
و گفت: هرکه خلوت بر صحبت اختیار کند باید که از یاد کردن همه چیزها خالی بود مگر از یاد کردن خدای تعالی و از همه ارادتها خالی بود مگر از رضای خدای تعالی و ازمطالبت نفس خالی بود به جمله اسبا ب که اگر بدین صفت نباشد خلوت او را هلاک و بلا بود.

و گفت: عاصی به از مدعی زیرا که عاصی توبه کند و مدعی در حال دعوی خویش گرفتار آمده بود.
و گفت: هر که صحبت درویش از دست بدارد و صحبت توانگران اختیار کند او را به مرگ و کوری مبتلا کنند.

و گفت: هر که دست به طعام توانگران دراز کند بشره و شهوت هرگز فلاح نیابد و درین عذر نیست مگر کسی را که مضطر بود و گفت: هرکه باحوال خلق مشغول شد حال خویش ضایع کرد.
گفتند که فلانی سفر می کند گفت: سفر او چنان می باید که از هوا و شهوت و مراد خویش کند که سفر غربت است و غربت مذلت و مؤمن را روا نیست که خود را ذلیل گرداند.

پرسیدند از خلق گفت: قالبها است که احکام قدرت بر ایشان می رود و دلهای خلایق را دوروی آفریده شده است یکی جانب عالم ملکوت و دیگر جانب عالم شهادة و آن معارفی که خطوط از اوج قلوبست بر آن روی است که مقابل ملکوتست و آنگاه عکس آن معارف مقدسه از آن روی بدین روی دیگر زند وآن روی بدین دیگر باز زند تا او را از هژده هزار عالم خبر دهد و عکس آن حقایق را که ضیاء نور است چون فروغ بدین روی زند که عالم شهادتست آنرا نام معرفت شود.
سوال کردند از منقطعان راه که بچه چیز منقطع شدند گفت: از آنکه در نوافل و سنن و فرایض خلل آوردند.

سؤال کردند از صحبت گفت: نیکوئی صحبت آن باشد که فراخ داری بر برادر مسلمان آنچه برخود می داری و در آنچه او را بود طمع نکنی و قبول کنی جفای او انصاف او بدهی و از وی انصاف طلب نکنی ومطیع او باشی و او را تابع خود ندانی و هرچه از وی بر تو رسد تو آن را از وی بزرگ و بسیار شماری و هرچه از تو بدو رسد احقر و اندک دانی.
و گفت: فاضلترین چیزی که مردمان آن را ملازمت کنند درین طریق محاسبت خویش است و مراقبت و نگاهداشتن کارها بعلم.

وگفت: اعتکاف حفظ جوارح است درتحت اوامر.
و گفت: هیچکس چیزی نداند تا که ضد آن نداند و از برای این است که درست نگردد مخلص را اخلاص مگر بعد از آنکه ریا را دانسته باشد و مفارقت از ریا دانسته بود.

و گفت: هر که بر مرکب خوف نشیند یکبار نومید شود و هرکه بر مرکب رجا نشیند کاهل شود و لیکن گاه بر آن و گاه بر این و گاه میان این و آن.
و گفت: عبودیت اتباع امر است بر مشاهده امر.

و گفت: شکر شناختن عجز خود است از کمال شکر نعمت.
و گفت: تصوف قطع علایق است و رفض خلایق و اتصال به خلایق.

و گفت: علامت شوق دوست داشتن مرگست در حال راحت.
و گفت: غیرت از صفات مریدان باشد و اهل حقایق را نبود.

و گفت: عارف ا زانوار علم روشن گردد تا بدان عجایب غیب بیند.
و گفت: مرد ربانی طعام به چهل روز خورد و مرد صمدانی طعام بهشتاد روز خورد.

و گفت: مثل مجاهدهٔ مرد در پاک کردن دل چنان است که کسی را فرمایند که این درخت بر کن هرچند اندیشه کند که سوگند نتواند گوید که صبر کنیم تا قوت یابیم آنگاه هر چند دیرتر رها کند درخت قوی تر گردد و او ضعیف تر می شود به کندن دشوارتر.
و گفت: هرکه را ایمان بود با اولیا از اولیاست.

و گفت: اولیا مشهور بود اما مفتون نبود.
نقلست که چون شیخ ابوعثمان بیمار شد طبیب آوردند گفت: مثل اولیاء من مثل برادران یوسف است که پرورش دهنده قدرت بود و برادران تدبیر در کار او می کردند یعنی تدبیر خلق نیز از تقدیر قدرت است.

نقلست که بوقت وفات سماع خواست وصیت کرد که بر جنازه من امام ابوبکر فورک بر من نماز کند این بگفت: و وفات کرد علیه الرحمة.

English translation

That pupil of discipline, that fosterling of grace, that observer of the lights of paths, that knower of the secrets of realities, that true heir of the Prophet, the Sheikh of the time, Usman Maghribi, may Allah have mercy on him, was among the greatest masters of the Path, and among the practitioners of self-discipline. In the station of remembrance (dhikr) and contemplation, he was a sign, and he possessed great status in various sciences, and authored works in Sufism. He had seen many great sheikhs, kept company with al-Nahrjuri and Abu'l-Hasan al-Sayegh, and was the Imam of the Sanctuary (in Mecca) for a time. None was pointed out like him in the loftiness of his spiritual state, and he was peerless in the correctness of his intuition (ferasat), the strength of his awe, and governance. He lived for one hundred and thirty years. He said: 'I looked at such an age, and nothing remained in me that was in the same state as my youth, except hope.'

It is related that at first, he took to seclusion in the deserts for twenty years, such that during this time he did not hear any human voice, until his physical form melted from hardship and self-discipline, and his eyes opened only to the size of a needle's eye, and his human form changed. After twenty years, he received a command from the Truth (God) to keep company with creation. He said to himself: 'Beginning companionship with the people of God and the neighbors of His House would be more blessed.' He set out for Mecca. The sheikhs had a premonition of his arrival in their hearts and went out to welcome him. They found him transformed in appearance and reduced to a state where nothing but a flicker of life remained. They said, 'O Abu Usman, you lived for twenty years in this state, such that Adam and humankind are helpless before your work. Tell us, why did you go, what did you see, what did you find, and why did you return?' He said: 'I went into intoxication (sukr) and saw the bane of intoxication, and found despair, and returned in helplessness. I had gone to reach the root (asl), but in the end, my hand reached nothing but the branch (far'). A voice called out, "O Abu Usman, wander around the branch and remain in the state of intoxication, for cutting to the root is not your task, and true sobriety (sahw) lies within it." Now I have returned.' All the sheikhs said, 'O Abu Usman, after you, it is forbidden for interpreters to define sobriety and intoxication, for you have done justice to both.'

It is related that he said: 'At the beginning of my struggle, my state was such that if I were cast from heaven down to earth, it would have been more beloved to me than having to eat food or perform ablution for the obligatory prayer; for my remembrance (dhikr) would be absent, and that absence of remembrance was harder and more severe for me than all other sufferings. In the state of remembrance, things would happen to me that others would consider miracles (karamat), but to me, they seemed worse than a major sin, and I wished that sleep would never come to me, so that I would not be parted from remembrance.'

It is related that he said: 'Once I was with Abu'l-Faris, and it was the night of Eid, and he did not sleep. It occurred to my mind: "If only there were ghee (clarified cow's butter) so I could prepare food for these friends of God, the Almighty and Majestic." I saw Abu'l-Faris saying in his sleep, "Who sees this ghee in hand?" and he repeated this thrice by way of emphasis. I woke him up and asked, "What was this that you were saying?" He said, "In a dream I saw that we were in a high place, and it was as if I wanted to see God, the Almighty and Majestic, and hearts were filled with awe. You were in our midst, but in your hand was ghee. I said to you: 'Look at this ghee, it is from Him'—meaning it is your veil."'

It is related that he said: 'From the extreme sweetness of remembrance, I did not wish to go to sleep at night. I devised a trick: I would sit on a slippery stone measuring only a single step wide, with a valley beneath it, such that if I fell, I would be dashed to pieces. So I sat on such a stone so that sleep would not overtake me out of fear of falling. Sometimes sleep would still take me, and I would find myself sleeping flat on my back upon such a tiny stone, suspended in the air, upon which it would be difficult to sleep even while awake.'

It is related that one day someone said: 'I went to Abu Usman and said to myself, "Perhaps Abu Usman desires something." He said, "It is not commendable that I should receive what I also desire and ask for."'

It is related that Abu Amr Zajjaji said: 'I spent a lifetime in the service of Sheikh Abu Usman, and I was so devoted in service that I could not be without him for a single moment. One night I saw in a dream that someone said to me, "O so-and-so, how long will you remain apart from Us because of Abu Usman, and how long will you be busy with Abu Usman and turn your back on Our Presence?" One day I came and told the disciples of the Sheikh, "Last night I saw a strange dream." The companions said, each of them, "We also saw a dream tonight, but first tell us what you saw." Abu Amr related his dream. They all swore, "We too saw exactly the same dream and heard the same voice from the unseen (ghaib)." So they were all wondering how they would speak of this to the Sheikh when he came out of his house. Suddenly the door of the house opened and the Sheikh came out in a hurry; out of his extreme haste, he was barefooted and had no time to put on his sandals. Then he turned to his companions and said, "Since you have heard what they said, now turn your faces away from Abu Usman and be with the Truth (God), and do not divide me any further."'

It is related that Imam Abu Bakr Furak reported: 'I heard Sheikh Abu Usman say, "My belief was that God Almighty had a physical direction (jihat) until I came to Baghdad, where I corrected my belief and realized that He is transcendent above direction. Then I wrote a letter to the sheikhs of Mecca, saying: I have newly become a Muslim in Baghdad."'

It is related that one day Abu Usman said to his servant, 'If someone asks you, "In what state is your worshipped One?" what will you say?' He replied, 'I will say: in the same state that He was in eternity (azal).' He asked, 'If he says, "Where was He in eternity?" what will you say?' He replied, 'I will say: in the same place where He is now.'

It is related that Abd al-Rahman Sulami said: 'I was with Sheikh Abu Usman when someone was drawing water from a well, and a sound came from the wheel. He said, "O Abd al-Rahman, do you know what this wheel is saying?" I asked, "What is it saying?" He said, "Allah, Allah!"'

He said: 'Whoever claims spiritual hearing (sama') and yet does not experience hearing from the singing of birds, the sounds of beasts, and the wind, is a liar in his claim of hearing.' And it is his saying that: 'When a servant in the station of remembrance (dhikr) becomes like an ocean, streams flow from him to every place by the decree of God, and there is no decree in him except that of God Almighty. He sees all existence through Him, such that nothing in existence, from the heavens and the earth to the kingdom of heaven (malakut), remains hidden from him, to the extent that he knows and sees even an ant moving in the entire universe. And there the reality of monotheism (tawhid) is completed. From remembrance, there is such sweetness that he wishes to become non-existent and seeks death out of desire, for he lacks the capacity to bear the tasting of that sweetness.'

It is related that Master Abu'l-Qasim Qushayri said: 'Abu Usman was such that he could not bear the pleasure of remembrance, so he threw himself out of seclusion and fled.' Once he said: 'The words "La ilaha illa Allah" (There is no god but God) must be mingled by the rememberer with his knowledge, so that whatever enters his heart of good or evil, he drives it all away by the power and authority of this phrase, and with this sword of jealousy, cuts off the head of that thought; and beyond all of this is God, the Almighty and Holy.' And he said: 'Whoever's intimacy is with the knowledge and remembrance of God Almighty, death will not destroy that intimacy; rather, intimacy and ease will increase by that much, because disturbing causes are removed and pure love remains.'

He said: 'To the greatest, loftiest Presence, there are two guides: prophecy (nubuwah) and tradition (hadith). Since prophecy has been elevated and the seal of prophets has passed, now tradition remains, and its path is struggle (mujahadah) and remembrance (dhikr). Thus, they consider this of little value life in exchange for such a precious union as extremely brief and extremely cheap. So, O wretched one, what has brought you to exchange this brief spring for eternal separation? Where has this chivalry fallen to in this place?'

And he said: 'Whoever chooses solitude (khalwat) over companionship must be empty of the remembrance of all things except the remembrance of God Almighty, and empty of all desires except the pleasure of God Almighty, and empty of the demands of the self regarding all means; for if he is not in this state, his solitude will be destruction and calamity for him.'

And he said: 'A sinner is better than a pretender, because the sinner repents while the pretender is trapped in his own claim.'

And he said: 'Whoever abandons the companionship of the poor (dervishes) and chooses the companionship of the rich, they will afflict him with death and blindness.'

And he said: 'Whoever stretches out his hand to the food of the wealthy with greed and...'

Updated 2026-07-02

Contributors are: