1Cademy - دفتر سوم - بخش ۱۹۷ - جواب گفتن مهمان ایشان را و مثل آوردن بدفع کردن حارس کشت به بانگ دف از کشت شتری را کی کوس محمودی بر پشت او زدندی / Book Three — Section 197: The Guests Reply to Them, and the Parable of the Field-Guard Driving Away a Camel from the Field with the Beat of the Drum — a Camel upon Whose Back the Drum of Mahmud Had Been Beaten

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر سوم / Masnavi: Book Three
دفتر سوم - بخش ۱۹۶ - مکرر کردن عاذلان پند را بر آن مهمان آن مسجد مهمان کش / Book Three - Section 196 - The Reprovers Repeating Their Advice to That Guest of That Guest-Killing Mosque

Poem

دفتر سوم - بخش ۱۹۷ - جواب گفتن مهمان ایشان را و مثل آوردن بدفع کردن حارس کشت به بانگ دف از کشت شتری را کی کوس محمودی بر پشت او زدندی / Book Three — Section 197: The Guest's Reply to Them, and the Parable of the Field-Guard Driving Away a Camel from the Field with the Beat of the Drum — a Camel upon Whose Back the Drum of Mahmud Had Been Beaten

Original content

گفت ای یاران از آن دیوان نیم
که ز لا حولی ضعیف آید پیم

کودکی کو حارس کشتی بدی
طبلکی در دفع مرغان می‌زدی

تا رمیدی مرغ زان طبلک ز کشت
کشت از مرغان بد بی خوف گشت

چونک سلطان شاه محمود کریم
برگذر زد آن طرف خیمهٔ عظیم

با سپاهی همچو استارهٔ اثیر
انبه و پیروز و صفدر ملک‌گیر

اشتری بد کو بدی حمال کوس
بختیی بد پیش‌رو همچون خروس

بانگ کوس و طبل بر وی روز و شب
می‌زدی اندر رجوع و در طلب

اندر آن مزرع در آمد آن شتر
کودک آن طبلک بزد در حفظ بر

عاقلی گفتش مزن طبلک که او
پختهٔ طبلست با آنشست خو

پیش او چه بود تبوراک تو طفل
که کشد او طبل سلطان بیست کفل

عاشقم من کشتهٔ قربان لا
جان من نوبتگه طبل بلا

خود تبوراکست این تهدیدها
پیش آنچ دیده است این دیدها

ای حریفان من از آنها نیستم
کز خیالاتی درین ره بیستم

من چو اسماعیلیانم بی‌حذر
بل چو اسمعیل آزادم ز سر

فارغم از طمطراق و از ریا
قل تعالوا گفت جانم را بیا

گفت پیغامبر که جاد فی السلف
بالعطیه من تیقن بالخلف

هر که بیند مر عطا را صد عوض
زود دربازد عطا را زین غرض

جمله در بازار از آن گشتند بند
تا چو سود افتاد مال خود دهند

زر در انبانها نشسته منتظر
تا که سود آید ببذل آید مصر

چون ببیند کاله‌ای در ربح بیش
سرد گردد عشقش از کالای خویش

گرم زان ماندست با آن کو ندید
کاله‌های خویش را ربح و مزید

همچنین علم و هنرها و حرف
چون بدید افزون از آنها در شرف

تا به از جان نیست جان باشد عزیز
چون به آمد نام جان شد چیز لیز

لعبت مرده بود جان طفل را
تا نگشت او در بزرگی طفل‌زا

این تصور وین تخیل لعبتست
تا تو طفلی پس بدانت حاجتست

چون ز طفلی رست جان شد در وصال
فارغ از حس است و تصویر و خیال

نیست محرم تا بگویم بی‌نفاق
تن زدم والله اعلم بالوفاق

مال و تن برف‌اند ریزان فنا
حق خریدارش که الله اشتری

برفها زان از ثمن اولیستت
که هیی در شک یقینی نیستت

وین عجب ظنست در تو ای مهین
که نمی‌پرد به بستان یقین

هر گمان تشنهٔ یقینست ای پسر
می‌زند اندر تزاید بال و پر

چون رسد در علم پس پر پا شود
مر یقین را علم او بویا شود

زانک هست اندر طریق مفتتن
علم کمتر از یقین و فوق ظن

علم جویای یقین باشد بدان
و آن یقین جویای دیدست و عیان

اندر الهیکم بجو این را کنون
از پس کلا پس لو تعلمون

می‌کشد دانش ببینش ای علیم
گر یقین گشتی ببینندی جحیم

دید زاید از یقین بی امتهال
آنچنانک از ظن می‌زاید خیال

اندر الهیکم بیان این ببین
که شود علم الیقین عین الیقین

از گمان و از یقین بالاترم
وز ملامت بر نمی‌گردد سرم

چون دهانم خورد از حلوای او
چشم‌روشن گشتم و بینای او

پا نهم گستاخ چون خانه روم
پا نلرزانم نه کورانه روم

آنچ گل را گفت حق خندانش کرد
با دل من گفت و صد چندانش کرد

آنچ زد بر سرو و قدش راست کرد
و آنچ از وی نرگس و نسرین بخورد

آنچ نی را کرد شیرین جان و دل
و آنچ خاکی یافت ازو نقش چگل

آنچ ابرو را چنان طرار ساخت
چهره را گلگونه و گلنار ساخت

مر زبان را داد صد افسون‌گری
وانک کان را داد زر جعفری

چون در زرادخانه باز شد
غمزه‌های چشم تیرانداز شد

بر دلم زد تیر و سوداییم کرد
عاشق شکر و شکرخاییم کرد

عاشق آنم که هر آن آن اوست
عقل و جان جاندار یک مرجان اوست

من نلافم ور بلافم همچو آب
نیست در آتش‌کشی‌ام اضطراب

چون بدزدم چون حفیظ مخزن اوست
چون نباشم سخت‌رو پشت من اوست

هر که از خورشید باشد پشت گرم
سخت رو باشد نه بیم او را نه شرم

همچو روی آفتاب بی‌حذر
گشت رویش خصم‌سوز و پرده‌در

هر پیمبر سخت‌رو بد در جهان
یکسواره کوفت بر جیش شهان

رو نگردانید از ترس و غمی
یک‌تنه تنها بزد بر عالمی

سنگ باشد سخت‌رو و چشم‌شوخ
او نترسد از جهان پر کلوخ

کان کلوخ از خشت‌زن یک‌لخت شد
سنگ از صنع خدایی سخت شد

گوسفندان گر برونند از حساب
ز انبهیشان کی بترسد آن قصاب

کلکم راع نبی چون راعیست
خلق مانند رمه او ساعیست

از رمه چوپان نترسد در نبرد
لیکشان حافظ بود از گرم و سرد

گر زند بانگی ز قهر او بر رمه
دان ز مهرست آن که دارد بر همه

هر زمان گوید به گوشم بخت نو
که ترا غمگین کنم غمگین مشو

من ترا غمگین و گریان زان کنم
تا کت از چشم بدان پنهان کنم

تلخ گردانم ز غمها خوی تو
تا بگردد چشم بد از روی تو

نه تو صیادی و جویای منی
بنده و افکندهٔ رای منی

حیله اندیشی که در من در رسی
در فراق و جستن من بی‌کسی

چاره می‌جوید پی من درد تو
می‌شنودم دوش آه سرد تو

من توانم هم که بی این انتظار
ره دهم بنمایمت راه گذار

تا ازین گرداب دوران وا رهی
بر سر گنج وصالم پا نهی

لیک شیرینی و لذات مقر
هست بر اندازهٔ رنج سفر

آنگه ا ز شهر و ز خویشان بر خوری
کز غریبی رنج و محنتها بری

English translation

Book Three — Section 197: The Guest's Reply to Them, and the Parable of the Field-Guard Driving Away a Camel from the Field with the Beat of the Drum — a Camel upon Whose Back the Drum of Mahmud Had Been Beaten\n\nHe said: "O friends, I am not of those demons\nwhose step is weakened by 'lā ḥawl.'\n\nA child who was guardian of a field\nbeat a little drum to drive away the birds,\nso that the birds would flee from that little drum and leave the field,\nand the field became free of birds and fearless.\n\nWhen Sultan Shah Mahmud the Generous\nwas passing and pitched his great tent on that side,\nwith an army like stars of the ether —\ndense, victorious, rank-breaking and realm-conquering —\nthere was a camel that was the bearer of the kettledrum,\na Bactrian camel, leading like a rooster;\nthe sound of kettledrum and drum was beaten upon it day and night,\nin return and in advance.\n\nThat camel entered that field,\nand the child beat his little drum to guard it.\nA wise man said to him: 'Do not beat the little drum, for he\nis seasoned by the drum — that has become his very custom.\nWhat is your little tambourine before him, O child,\nwhen he has borne the Sultan's drum upon twenty haunches?'\n\nI am in love — slain, a sacrifice to 'No' (lā);\nmy soul is the station of the drum of tribulation.\nThese very threats are but a little tambourine\nbefore what these eyes have seen.\n\nO companions, I am not of those\nwho halt on this path because of illusions.\nI am like the Ismailis — without fear;\nnay, like Isma'il I am free even of my head.\nI am free of pomp and of hypocrisy;\n'Say: Come!' (qul ta'ālaw) it said — and my soul answered: 'Come!'\n\nThe Prophet said: 'He was generous with the present gift\nwho had certainty in the promised reward.'\nWhoever sees a hundred substitutes for a gift\nquickly gives up the gift for that reason.\nAll in the bazaar bind themselves for this purpose:\nthat when profit falls, they may give their goods.\nGold sits in its purses waiting\nuntil profit comes — then it comes eager to give.\nWhen it sees goods that yield greater profit,\nits love for its own goods grows cold.\nIt remains warm only toward that from which it has not yet seen\nits own goods yield profit and increase.\nLikewise with knowledge, arts, and crafts —\nwhen one sees something surpassing them in honor:\nas long as there is nothing better than the soul, the soul is precious;\nwhen something better comes, the name 'soul' becomes a slippery thing.\n\nA dead doll was the soul of the child,\nuntil he, in adulthood, himself became the begetter of children.\nThis conception and this imagination is the doll —\nas long as you are a child, you have need of it.\nWhen the soul is freed from childhood, it enters union,\nfree from sense, from form, and from imagination.\n\nThere is no intimate before whom I might speak without dissembling;\nI have fallen silent. 'God knows best about harmony' (wa-Allāhu a'lamu bi-l-wifāq).\n\nWealth and body are snow, melting away in annihilation —\nGod is their buyer: 'Indeed God has purchased' (inna Allāha ishtarā).\nThat the snows are better than the price — this holds for you\nbecause you are in doubt; you have no certainty.\nAnd this is a strange conjecture within you, O base one,\nthat it does not fly toward the garden of certainty.\n\nEvery conjecture thirsts for certainty, O son,\nand beats its wings in growth.\nWhen it reaches knowledge, its wings become feet,\nand its knowledge becomes the tracker of certainty.\nFor in the path of the one put to the test,\nknowledge is less than certainty but above conjecture.\nKnow that knowledge seeks certainty,\nand that certainty seeks vision and direct witnessing.\nSeek this now in 'Alhākum' (Surah al-Takāthur),\nafter 'Kallā' — then 'law ta'lamūn.'\nKnowledge draws toward vision, O knowing one;\nif they had certainty, they would see Hell (jaḥīm).\nVision is born of certainty without delay,\njust as imagination is born of conjecture.\nSee the explanation of this in 'Alhākum,'\nwhere 'ilm al-yaqīn (knowledge of certainty) becomes 'ayn al-yaqīn (eye of certainty).\n\nI am above conjecture and certainty,\nand my head does not turn back from blame.\nWhen my mouth tasted of His sweetmeat,\nmy eyes became bright and I became a seer of Him.\nI step boldly as one going home;\nI do not tremble in my steps, nor do I go blindly.\n\nWhat God said to the rose made it bloom —\nHe said it to my heart and made it a hundredfold.\nWhat He struck upon the cypress made its stature straight,\nand what the narcissus and eglantine received from Him —\nwhat He made the reed sweet in soul and heart,\nand what earthen clay gained from Him — the image of Chigil —\nwhat made the eyebrow such a thief of hearts,\nand made the face rosy and pomegranate-red,\ngave the tongue a hundred enchantments,\nand gave to the mine the gold of Ja'far —\nwhen the armory's door was opened,\nthe glances of the eye became arrow-shooters:\n\nHe shot an arrow at my heart and made me love-mad,\nmade me a lover of sugar, chewing sweetness.\nI am in love with that One — every moment is His;\nintellect and soul and the living being are all one pearl of His.\n\nI do not boast, and if I boast, I am like water —\nthere is no agitation in my drawing of fire.\nHow shall I steal, when He is the Guardian of His treasury?\nHow shall I not be bold-faced, when He is my support?\nWhoever has the sun warming his back\nwill be bold-faced — neither fear nor shame for him.\nLike the face of the sun, without caution,\nhis face became enemy-burning and veil-rending.\n\nEvery prophet in the world was bold-faced;\nsingly he struck against the armies of kings.\nHe did not turn his face from fear or grief;\nalone, single-handed, he struck against a whole world.\nThe stone is bold-faced and brazen-eyed;\nit does not fear a world full of clods of earth.\nFor those clods were shaped by the brick-maker in one piece,\nbut the stone was hardened by God's own craft.\n\nIf sheep are beyond counting,\ndoes the butcher fear their multitude?\n'Every one of you is a shepherd' (kullukum rā'in) — the Prophet is the shepherd,\nthe people are like the flock; he is the one who tends them.\nThe shepherd does not fear the flock in conflict,\nyet he is their protector from heat and cold.\nIf he shouts at the flock with what seems severity,\nknow it is from the love he holds for them all.\n\nAt every moment, new fortune says in my ear:\n'I will make you sorrowful — be not sorrowful.\nI make you sorrowful and weeping for this:\nthat I may hide you from evil eyes.\nI will make your nature bitter with sorrows\nso that the evil eye may turn away from your face.\nYou are not the hunter; you are the seeker of Me —\nyou are the slave and captive of My will.\nYou devise stratagems to reach into Me;\nin separation and in seeking Me you are utterly alone.\nYour pain seeks a remedy in pursuit of Me —\nlast night I heard your cold sigh.\nI am able also, without this waiting,\nto grant you passage, to show you the way through,\nso that you may be freed from this whirlpool of turning time\nand set your foot upon the treasure of union with Me.\nBut the sweetness and pleasures of the homeland\nare in proportion to the hardship of the journey.\nThen you will delight in your city and your kin\nafter you have borne the hardships and sufferings of exile."

Updated 2026-05-16

Contributors are: