1Cademy - دفتر چهارم - بخش ۱۳۸ - موری بر کاغذ می‌رفت نبشتن قلم دید قلم را ستودن گرفت موری دیگر کی چشم تیزتر بود گفت ستایش انگشتان را کن کی آن هنر ازیشان می‌بینم موری دگر کی از هر دو چشم روشن‌تر بود گفت من بازو را ستایم کی انگشتان فرع بازواند الی آخره / Book Four - Section 138 - An ant was walking on paper and saw the pen writing, it began to praise the pen. Another ant whose eye was sharper said: Praise the fingers, for I see that art from them. Another ant whose both eyes were brighter said: I praise the arm, for the fingers are a branch of the arm, to the end

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر چهارم / Masnavi: Book Four

Poem

دفتر چهارم - بخش ۱۳۸ - موری بر کاغذ می‌رفت نبشتن قلم دید قلم را ستودن گرفت موری دیگر کی چشم تیزتر بود گفت ستایش انگشتان را کن کی آن هنر ازیشان می‌بینم موری دگر کی از هر دو چشم روشن‌تر بود گفت من بازو را ستایم کی انگشتان فرع بازواند الی آخره / Book Four - Section 138 - An ant was walking on paper and saw the pen writing, it began to praise the pen. Another ant whose eye was sharper said: 'Praise the fingers, for I see that art from them.' Another ant whose both eyes were brighter said: 'I praise the arm, for the fingers are a branch of the arm,' to the end

Original content

مورکی بر کاغذی دید او قلم
گفت با مور دگر این راز هم

که عجایب نقشها آن کلک کرد
هم چو ریحان و چو سوسن زار و ورد

گفت آن مور اصبعست آن پیشه ور
وین قلم در فعل فرعست و اثر

گفت آن مور سوم کز بازوست
که اصبع لاغر ز زورش نقش بست

هم چنین می رفت بالا تا یکی
مهتر موران فطن بود اندکی

گفت کز صورت مبینید این هنر
که به خواب و مرگ گردد بی خبر

صورت آمد چون لباس و چون عصا
جز به عقل و جان نجنبد نقشها

بی خبر بود او که آن عقل وفاد
بی ز تقلیب خدا باشد جماد

یک زمان از وی عنایت بر کند
عقل زیرک ابلهیها می کند

چونش گویا یافت ذوالقرنین گفت:
چونک کوه قاف در نطق سفت

کای سخن گوی خبیر رازدان
از صفات حق بکن با من بیان

گفت رو کان وصف از آن هایل ترست
که بیان بر وی تواند برد دست

یا قلم را زهره باشد که به سر
بر نویسد بر صحایف زان خبر

گفت کمتر داستانی باز گو
از عجبهای حق ای حبر نکو

گفت اینک دشت سیصدساله راه
کوههای برف پر کردست شاه

کوه بر که بی شمار و بی عدد
می رسد در هر زمان برفش مدد

کوه برفی می زند بر دیگری
می رساند برف سردی تا ثری

کوه برفی می زند بر کوه برف
دم به دم ز انبار بی حد و شگرف

گر نبودی این چنین وادی شها
تف دوزخ محو کردی مر مرا

غافلان را کوههای برف دان
تا نسوزد پرده های عاقلان

گر نبودی عکس جهل برف باف
سوختی از نار شوق آن کوه قاف

آتش از قهر خدا خود ذره ایست
بهر تهدید لئیمان دره ایست

با چنین قهری که زفت و فایق است
برد لطفش بین که بر وی سابق است

سبق بی چون و چگونهٔ معنوی
سابق و مسبوق دیدی بی دوی

گر ندیدی آن بود از فهم پست
که عقول خلق زان کان یک جوست

عیب بر خود نه نه بر آیات دین
کی رسد بر چرخ دین مرغ گلین

مرغ را جولانگه عالی هواست
زانک نشو او ز شهوت وز هواست

پس تو حیران باش بی لا و بلی
تا ز رحمت پیشت آید محملی

چون ز فهم این عجایب کودنی
گر بلی گویی تکلف می کنی

ور بگویی نی زند نی گردنت
قهر بر بندد بدان نی روزنت

پس همین حیران و واله باش و بس
تا درآید نصر حق از پیش و پس

چونک حیران گشتی و گیج و فنا
با زبان حال گفتی اهدنا

زفت زفتست و چو لرزان می شوی
می شود آن زفت نرم و مستوی

زانک شکل زفت بهر منکرست
چونک عاجز آمدی لطف و برست

English translation

A little ant saw a pen on a paper, It told this secret to another ant, Saying, "That pen made wondrous patterns, Like basil, lily fields, and roses." That [other] ant said, "The finger is the craftsman, And this pen in action is but a branch and a trace." The third ant said, "It is from the arm, That the slender finger drew patterns by its strength." Thus it went on up, until one Chief of the ants, who was somewhat astute, Said, "Do not view this art as coming from the material form, Which becomes unconscious in sleep and death. Form came like a garment and like a staff; Patterns do not move except by intellect and spirit." He was unaware that this loyal intellect, Without God's transformation, is inanimate matter. Should He withdraw His grace from it for a moment, The astute intellect commits foolish acts. When Dhu'l-Qarnayn found Mount Qaf speaking, he said, (Since Mount Qaf pierced the pearls of speech): "O speaker, knower of secrets, Explain to me some of the attributes of the Truth (God)." It said, "Go away, for that description is too awesome For explanation to lay a hand upon it. Or does the pen have the gall, on its head, To write news of that upon the pages?" He said, "Tell a lesser story, Of the wonders of the Truth, O excellent scholar." It said, "Behold, a plain of three hundred years' journey, The King has filled with mountains of snow. Mountain upon mountain, countless and innumerable, Snow continuously arrives to aid it. A mountain of snow strikes another, Delivering cold snow down to the earth. A snow mountain strikes a snow mountain, Moment by moment from the boundless and wondrous storehouse. If there were not such a valley, O King, The heat of Hell would have obliterated me. Consider the ignorant as the mountains of snow, So that the veils of the wise are not burned. If it were not for the reflection of snow-weaving ignorance, That Mount Qaf would burn from the fire of longing." Fire itself is but a speck of God's wrath, It is a whip for threatening the vile. With such wrath that is huge and superior, Behold His grace that precedes it. A spiritual precedence without 'how' and 'why'; You have seen the precedent and the preceded without duality. If you did not see it, it is from lowly understanding, For the intellects of creatures are but a barleycorn from that mine. Lay the blame on yourself, not on the signs of religion; How can a bird of clay reach the celestial sphere of religion? The bird's soaring place is high in the air, Because its origin is from lust and desire. So remain bewildered, without 'no' and 'yes', So that a litter of mercy may come before you. Since you are dull-witted in understanding these wonders, If you say 'yes', you are only feigning. And if you say 'no', the 'no' will strike your neck; Wrath will close your window with that 'no'. So just remain bewildered and astonished, and that is all, Until the victory of the Truth enters from front and back. When you become bewildered, dizzy, and annihilated, With the tongue of your state you have said, 'Guide us'. He is immense, immense, and when you become trembling, That immense one becomes soft and smooth. For the immense form is for the denier; When you become helpless, it is grace and favor.

Updated 2026-07-04

Contributors are: