1Cademy - دفتر چهارم - بخش ۹۱ - بیان آنک هر حس مدرکی را از آدمی نیز مدرکاتی دیگرست کی از مدرکات آن حس دگر بی‌خبرست چنانک هر پیشه‌ور استاد اعجمی کار آن استاد دگر پیشه‌ورست و بی‌خبری او از آنک وظیفهٔ او نیست دلیل نکند کی آن مدرکات نیست اگر چه به حکم حال منکر بود آن را اما از منکری او اینجا جز بی‌خبری نمی‌خواهیم درین مقام / Book Four - Section 91 - Explaining that every perceiving sense in a person has other objects of perception of which that other sense is unaware, just as every master craftsman is ignorant of the work of another master craftsman, and his ignorance of it, because it is not his duty, does not prove that those objects of perception do not exist; although by virtue of his state he may deny it, but by his denial here we mean nothing but ignorance in this station

Learn Before

مثنوی معنوی: دفتر چهارم / Masnavi: Book Four

Poem

دفتر چهارم - بخش ۹۱ - بیان آنک هر حس مدرکی را از آدمی نیز مدرکاتی دیگرست کی از مدرکات آن حس دگر بی‌خبرست چنانک هر پیشه‌ور استاد اعجمی کار آن استاد دگر پیشه‌ورست و بی‌خبری او از آنک وظیفهٔ او نیست دلیل نکند کی آن مدرکات نیست اگر چه به حکم حال منکر بود آن را اما از منکری او اینجا جز بی‌خبری نمی‌خواهیم درین مقام / Book Four - Section 91 - Explaining that every perceiving sense in a person has other objects of perception of which that other sense is unaware, just as every master craftsman is ignorant of the work of another master craftsman, and his ignorance of it, because it is not his duty, does not prove that those objects of perception do not exist; although by virtue of his state he may deny it, but by his denial here we mean nothing but ignorance in this station

Original content

چنبرهٔ دید جهان ادراک تست
پردهٔ پاکان حس ناپاک تست

مدتی حس را بشو ز آب عیان
این چنین دان جامه‌شوی صوفیان

چون شدی تو پاک پرده بر کند
جان پاکان خویش بر تو می‌زند

جمله عالم گر بود نور و صور
چشم را باشد از آن خوبی خبر

چشم بستی گوش می‌آری به پیش
تا نمایی زلف و رخسارهٔ به تیش

گوش گوید من به صورت نگروم
صورت ار بانگی زند من بشنوم

عالمم من لکی اندر فن خویش
فن من جز حرف و صوتی نیست بیش

هین بیا بینی ببین این خوب را
نیست در خور بینی این مطلوب را

گر بود مشک و گلابی بو برم
فن من اینست و علم و مخبرم

کی ببینم من رخ آن سیم‌ساق
هین مکن تکلیف ما لیس یطاق

باز حس کژ نبیند غیر کژ
خواه کژ غژ پیش او یا راست غژ

چشم احول از یکی دیدن یقین
دانک معزولست ای خواجه معین

تو که فرعونی همه مکری و زرق
مر مرا از خود نمی‌دانی تو فرق

منگر از خود در من ای کژباز تو
تا یکی تو را نبینی تو دوتو

بنگر اندر من ز من یک ساعتی
تا ورای کون بینی ساحتی

وا رهی از تنگی و از ننگ و نام
عشق اندر عشق بینی والسلام

پس بدانی چونک رستی از بدن
گوش و بینی چشم می‌داند شدن

راست گفتست آن شه شیرین‌زبان
چشم گرد مو به موی عارفان

چشم را چشمی نبود اول یقین
در رحم بود او جنین گوشتین

علت دیدن مدان پیه ای پسر
ورنه خواب اندر ندیدی کس صور

آن پری و دیو می‌بیند شبیه
نیست اندر دیدگاه هر دو پیه

نور را با پیه خود نسبت نبود
نسبتش بخشید خلاق ودود

آدمست از خاک کی ماند به خاک
جنیست از نار بی‌هیچ اشتراک

نیست مانندای آتش آن پری
گر چه اصلش اوست چون می‌بنگری

مرغ از بادست و کی ماند به باد
نامناسب را خدا نسبت به داد

نسبت این فرعها با اصلها
هست بی‌چون ار چه دادش وصلها

آدمی چون زادهٔ خاک هباست
این پسر را با پدر نسبت کجاست

نسبتی گر هست مخفی از خرد
هست بی‌چون و خرد کی پی برد

باد را بی چشم اگر بینش نداد
فرق چون می‌کرد اندر قوم عاد

چون همی دانست مؤمن از عدو
چون همی دانست می را از کدو

آتش نمرود را گر چشم نیست
با خلیلش چون تجشم کردنیست

گر نبودی نیل را آن نور و دید
از چه قبطی را ز سبطی می‌گزید

گرنه کوه و سنگ با دیدار شد
پس چرا داود را او یار شد

این زمین را گر نبودی چشم جان
از چه قارون را فرو خورد آنچنان

گر نبودی چشم دل حنانه را
چون بدیدی هجر آن فرزانه را

سنگ‌ریزه گر نبودی دیده‌ور
چون گواهی دادی اندر مشت در

ای خرد بر کش تو پر و بالها
سوره بر خوان زلزلت زلزالها

در قیامت این زمین بر نیک و بد
کی ز نادیده گواهیها دهد

که تحدث حالها و اخبارها
تظهر الارض لنا اسرارها

این فرستادن مرا پیش تو میر
هست برهانی که بد مرسل خبیر

کین چنین دارو چنین ناسور را
هست درخور از پی میسور را

واقعاتی دیده بودی پیش ازین
که خدا خواهد مرا کردن گزین

من عصا و نور بگرفته به دست
شاخ گستاخ ترا خواهم شکست

واقعات سهمگین از بهر این
گونه گونه می‌نمودت رب دین

در خور سر بد و طغیان تو
تا بدانی کوست درخوردان تو

تا بدانی کو حکیمست و خبیر
مصلح امراض درمان‌ناپذیر

تو به تاویلات می‌گشتی از آن
کور و گر کین هست از خواب گران

وآن طبیب و آن منجم در لمع
دید تعبیرش بپوشید از طمع

گفت دور از دولت و از شاهیت
که درآید غصه در آگاهیت

از غذای مختلف یا از طعام
طبع شوریده همی‌بیند منام

زانک دید او که نصیحت‌جو نه‌ای
تند و خون‌خواری و مسکین‌خو نه‌ای

پادشاهان خون کنند از مصلحت
لیک رحمتشان فزونست از عنت

شاه را باید که باشد خوی رب
رحمت او سبق دارد بر غضب

نه غضب غالب بود مانند دیو
بی‌ضرورت خون کند از بهر ریو

نه حلیمی مخنث‌وار نیز
که شود زن روسپی زان و کنیز

دیوخانه کرده بودی سینه را
قبله‌ای سازیده بودی کینه را

شاخ تیزت بس جگرها را که خست
نک عصاام شاخ شوخت را شکست

English translation

The circle of the world's vision is your perception; your impure sense is the veil [hiding] the pure ones.\nFor a time, wash your senses in the water of clear vision; know this as the garment-washing of the Sufis.\nWhen you become pure, He will tear the veil; the soul of the pure ones will strike upon you.\nIf the whole world were light and forms, the eye would have awareness of that beauty.\nYou closed your eye and bring your ear forward, that you may display the tress and cheek to it.\nThe ear says, "I do not apprehend form; if the form makes a sound, I will hear it.\nI am learned, but in my own art; my art is nothing more than letter and sound."\n"Come, O nose, perceive this beauty!" The nose is not suited for this sought-after object.\n"If there is musk and rose-water, I catch the scent; this is my art and knowledge and information.\nWhen can I see the face of that silver-legged one? Beware, do not impose a task beyond endurance."\nAgain, the crooked sense sees nothing but crooked, whether you crawl crookedly before it or crawl straight.\nThe squinting eye is certainly dismissed from seeing one [as one], know this, O helpful master.\nYou who are a Pharaoh, all trickery and hypocrisy, you cannot distinguish me from yourself.\nDo not look at me from yourself, O you crooked player, lest you see the one 'you' as two-fold.\nLook into me from me for an hour, so that you may see a courtyard beyond the universe.\nYou will be delivered from narrowness and from shame and fame; you will see love within love, and that is all.\nThen you will know, when you are delivered from the body, that ear and nose know how to become an eye.\nThat sweet-tongued king spoke truly: the mystics become an eye from hair to hair.\nThe eye had no vision at first, certainly; in the womb, it was a fleshy embryo.\nDo not consider the fat as the cause of seeing, O son; otherwise no one would see forms in dreams.\nThat peri and demon see similar things; there is no fat in the viewing-place of both.\nLight had no affinity with fat itself; the loving Creator bestowed the affinity upon it.\nAdam is from earth, when does he resemble earth? The jinn is from fire without any sharing.\nThat peri is not like fire, although her origin is it, when you look.\nThe bird is from wind, and when does it resemble wind? God gave affinity to the unsuited.\nThe relation of these branches to the roots is incomparable, although He gave it connections.\nSince man is the offspring of suspended dust, where is the relation of this son to the father?\nIf there is a relation, it is hidden from the intellect; it is incomparable, and how can the intellect comprehend it?\nIf He did not give vision to the wind without an eye, how did it distinguish among the people of 'Ad?\nHow did it know the believer from the enemy? How did it know the wine from the gourd?\nIf the fire of Nimrod has no eye, how does it show reverence to His friend (Abraham)?\nIf the Nile did not have that light and vision, why did it choose the Copt from the Israelite?\nIf the mountain and stone were not endowed with sight, then why did they become companions to David?\nIf this earth did not have the eye of the soul, why did it swallow Qarun in that manner?\nIf the Hannana (the moaning pillar) did not have the eye of the heart, how did it see the separation from that wise one?\nIf the pebbles were not endowed with sight, how did they bear witness like pearls in the fist?\nO intellect, draw up your wings and feathers; recite the surah "Zulzilat zilzalaha".\nOn the Day of Resurrection, how will this earth give testimonies concerning the good and the bad without having seen?\nSince "it will recount its conditions and news"; the earth will reveal its secrets to us.\nThis sending of me before you, O prince, is a proof that the Sender was wise.\nThat such a remedy for such a fistula is fitting, for the sake of the prosperous one.\nYou had seen events before this, that God would make me chosen.\nI, having taken the staff and light in hand, will break your insolent branch.\nThe Lord of Religion showed you terrifying events of various kinds for this sake.\nFitting for your evil nature and rebellion, so that you might know that He is the one who deals fittingly with you.\nSo that you might know that He is wise and aware, the healer of incurable diseases.\nYou turned away from that with false interpretations, blind and deaf, [saying] "this is from deep sleep."\nAnd that physician and that astrologer saw its interpretation in a flash, [but] concealed it out of greed.\nHe said, "Far be it from your fortune and kingship that grief should enter your awareness.\nFrom various diets or from food, a disturbed constitution sees dreams."\nBecause he saw that you are not a seeker of advice; you are fierce and bloodthirsty, and not of humble disposition.\nKings shed blood for the sake of policy, but their mercy is greater than their oppression.\nThe king must possess the disposition of the Lord; His mercy takes precedence over His wrath.\nNot that wrath should be dominant like a demon, shedding blood unnecessarily for the sake of deceit.\nNor a mildness like an effeminate one, so that the woman and slave-girl become unchaste because of it.\nYou had made your breast a demon-house; you had made malice a qibla.\nYour sharp branch wounded many livers; lo, my staff has broken your insolent branch.

Updated 2026-05-10

Contributors are:

Who are from:

References

Ganjoor

Learn Before

Original content

English translation

Related