logo
How it worksCoursesResearch CommunitiesBenefitsAbout Us
Schedule Demo
Learn Before
Poem

دفتر ششم - بخش ۱۳۳ - متوفی شدن بزرگین از شه‌زادگان و آمدن برادر میانین به جنازهٔ برادر کی آن کوچکین صاحب‌فراش بود از رنجوری و نواختن پادشاه میانین را تا او هم لنگ احسان شد ماند پیش پادشاه صد هزار از غنایم غیبی و غنی بدو رسید از دولت و نظر آن شاه مع تقریر بعضه / Book Six - Section 133 - The death of the eldest of the princes, the arrival of the middle brother at his brother's funeral since the youngest was bedridden with illness, and the King's cherishing of the middle brother until he too became captivated by his kindness and remained with the King; a hundred thousand unseen spoils and riches reached him from the fortune and gaze of that King, along with the explanation of some of this

Original content

کوچکین رنجور بود و آن وسط
بر جنازهٔ آن بزرگ آمد فقط

شاه دیدش گفت قاصد کین کیست
که از آن بحرست و این هم ماهیست

پس معرف گفت پور آن پدر
این برادر زان برادر خردتر

شه نوازیدش که هستی یادگار
کرد او را هم بدان پرسش شکار

از نواز شاه آن زار حنیذ
در تن خود غیر جان جانی بدیذ

در دل خود دید عالی غلغله
که نیابد صوفی آن در صد چله

عرصه و دیوار و کوه سنگ بافت
پیش او چون نار خندان می شکافت

ذره ذره پیش او هم چون قباب
دم به دم می کرد صدگون فتح باب

باب گه روزن شدی گاهی شعاع
خاک گه گندم شدی و گاه صاع

در نظرها چرخ بس کهنه و قدید
پیش چشمش هر دمی خلق جدید

روح زیبا چونک وا رست از جسد
از قضا بی شک چنین چشمش رسد

صد هزاران غیب پیشش شد پدید
آنچ چشم محرمان بیند بدید

آنچ او اندر کتب بر خوانده بود
چشم را در صورت آن بر گشود

از غبار مرکب آن شاه نر
یافت او کحل عزیزی در بصر

برچنین گلزار دامن می کشید
جزو جزوش نعره زن هل من مزید

گلشنی کز بقل روید یک دمست
گلشنی کز عقل روید خرمست

گلشنی کز گل دمد گردد تباه
گلشنی کز دل دمد وافر حتاه

علم های با مزهٔ دانسته مان
زان گلستان یک دو سه گل دسته دان

زان زبون این دو سه گل دسته ایم
که در گلزار بر خود بسته ایم

آن چنان مفتاح ها هر دم به نان
می فتد ای جان دریغا از بنان

ور دمی هم فارغ آرندت ز نان
گرد چادر گردی و عشق زنان

باز استسقات چون شد موج زن
ملک شهری بایدت پر نان و زن

مار بودی اژدها گشتی مگر
یک سرت بود این زمانی هفت سر

اژدهای هفت سر دوزخ بود
حرص تو دانه ست و دوزخ فخ بود

دام را بدران بسوزان دانه را
باز کن درهای نو این خانه را

چون تو عاشق نیستی ای نرگدا
هم چو کوهی بی خبر داری صدا

کوه را گفتار کی باشد ز خود
عکس غیرست آن صدا ای معتمد

گفت تو زان سان که عکس دیگریست
جمله احوالت به جز هم عکس نیست

خشم و ذوقت هر دو عکس دیگران
شادی قواده و خشم عوان

آن عوان را آن ضعیف آخر چه کرد
که دهد او را به کینه زجر و درد

تا بکی عکس خیال لامعه
جهد کن تا گرددت این واقعه

تا که گفتارت ز حال تو بود
سیر تو با پر و بال تو بود

صید گیرد تیر هم با پر غیر
لاجرم بی بهره است از لحم طیر

باز صید آرد به خود از کوهسار
لاجرم شاهش خوراند کبک و سار

منطقی کز وحی نبود از هواست
هم چو خاکی در هوا و در هباست

گر نماید خواجه را این دم غلط
ز اول والنجم بر خوان چند خط

تا که ما ینطق محمد عن هوی
ان هو الا بوحی احتوی

احمدا چون نیستت از وحی یاس
جسمیان را ده تحری و قیاس

کز ضرورت هست مرداری حلال
که تحری نیست در کعبهٔ وصال

بی تحری و اجتهادات هدی
هر که بدعت پیشه گیرد از هوی

هم چو عادش بر برد باد و کشد
نه سلیمانست تا تختش کشد

عاد را با دست حمال خذول
هم چو بره در کف مردی اکول

هم چو فرزندش نهاده بر کنار
می برد تا بکشدش قصاب وار

عاد را آن باد ز استکبار بود
یار خود پنداشتند اغیار بود

چون بگردانید ناگه پوستین
خردشان بشکست آن بئس القرین

باد را بشکن که بس فتنه ست باد
پیش از آن کت بشکند او هم چو عاد

هود دادی پند که ای پر کبر خیل
بر کند از دستتان این باد ذیل

لشکر حق است باد و از نفاق
چند روزی با شما کرد اعتناق

او به سر با خالق خود راستست
چون اجل آید بر آرد باد دست

باد را اندر دهن بین ره گذر
هر نفس آیان روان در کر و فر

حلق و دندان ها ازو آمن بود
حق چو فرماید به دندان در فتد

کوه گردد ذره ای باد و ثقیل
درد دندان داردش زار و علیل

این همان بادست کآمن می گذشت
بود جان کشت و گشت او مرگ کشت

دست آن کس که بکردت دست بوس
وقت خشم آن دست می گردد دبوس

یا رب و یا رب بر آرد او ز جان
که ببر این باد را ای مستعان

ای دهان غافل بدی زین باد رو
از بن دندان در استغفار شو

چشم سختش اشک ها باران کند
منکران را درد الله خوان کند

چون دم مردان نپذرفتی ز مرد
وحی حق را هین پذیرا شو ز درد

باد گوید پیکم از شاه بشر
گه خبر خیر آورم گه شوم و شر

ز آنک مامورم امیر خود نیم
من چو تو غافل ز شاه خود کیم

گر سلیمان وار بودی حال تو
چون سلیمان گشتمی حمال تو

عاریه ستم گشتمی ملک کفت
کردمی بر راز خود من واقفت

لیک چون تو یاغیی من مستعار
می کنم خدمت ترا روزی سه چار

پس چو عادت سرنگونی ها دهم
ز اسپه تو یاغیانه بر جهم

تا به غیب ایمان تو محکم شود
آن زمان که ایمانت مایهٔ غم شود

آن زمان خود جملگان مؤمن شوند
آن زمان خود سرکشان بر سر دوند

آن زمان زاری کنند و افتقار
هم چو دزد و راه زن در زیر دار

لیک گر در غیب گردی مستوی
مالک دارین و شحنهٔ خود توی

شحنگی و پادشاهی مقیم
نه دو روزه و مستعارست و سقیم

رستی از بیگار و کار خود کنی
هم تو شاه و هم تو طبل خود زنی

چون گلو تنگ آورد بر ما جهان
خاک خوردی کاشکی حلق و دهان

این دهان خود خاک خواری آمدست
لیک خاکی را که آن رنگین شدست

این کباب و این شراب و این شکر
خاک رنگینست و نقشین ای پسر

چونک خوردی و شد آن لحم و پوست
رنگ لحمش داد و این هم خاک کوست

هم ز خاکی بخیه بر گل می زند
جمله را هم باز خاکی می کند

هندو و قفچاق و رومی و حبش
جمله یک رنگ اند اندر گور خوش

تا بدانی کان همه رنگ و نگار
جمله روپوشست و مکر و مستعار

رنگ باقی صبغة الله است و بس
غیر آن بر بسته دان هم چون جرس

رنگ صدق و رنگ تقوی و یقین
تا ابد باقی بود بر عابدین

رنگ شک و رنگ کفران و نفاق
تا ابد باقی بود بر جان عاق

چون سیه رویی فرعون دغا
رنگ آن باقی و جسم او فنا

برق و فر روی خوب صادقین
تن فنا شد وان به جا تا یوم دین

زشت آن زشتست و خوب آن خوب و بس
دایم آن ضحاک و این اندر عبس

خاک را رنگ و فن و سنگی دهد
طفل خویان را بر آن جنگی دهد

از خمیری اشتر وشیری پزند
کودکان از حرص آن کف می گزند

شیر و اشتر نان شود اندر دهان
در نگیرد این سخن با کودکان

کودک اندر جهل و پندار و شکیست
شکر باری قوت او اندکیست

طفل را استیزه و صد آفتست
شکر این که بی فن و بی قوتست

وای ازین پیران طفل ناادیب
گشته از قوت بلای هر رقیب

چون سلاح و جهل جمع آید به هم
گشت فرعونی جهان سوز از ستم

شکر کن ای مرد درویش از قصور
که ز فرعونی رهیدی وز کفور

شکر که مظلومی و ظالم نه ای
آمن از فرعونی و هر فتنه ای

اشکم تی لاف اللهی نزد
که آتشش را نیست از هیزم مدد

اشکم خالی بود زندان دیو
کش غم نان مانعست از مکر و ریو

اشکم پر لوت دان بازار دیو
تاجران دیو را در وی غریو

تاجران ساحر لاشی فروش
عقل ها را تیره کرده از خروش

خم روان کرده ز سحری چون فرس
کرده کرباسی ز مهتاب و غلس

چون بریشم خاک را برمی تنند
خاک در چشم ممیز می زنند

چندلی را رنگ عودی می دهند
بر کلوخیمان حسودی می دهند

پاک آنک خاک را رنگی دهد
هم چو کودکمان بر آن جنگی دهد

دامنی پر خاک ما چون طفلکان
در نظرمان خاک هم چون زر کان

طفل را با بالغان نبود مجال
طفل را حق کی نشاند با رجال

میوه گر کهنه شود تا هست خام
پخته نبود غوره گویندش به نام

گر شود صدساله آن خام ترش
طفل و غوره ست او بر هر تیزهش

گرچه باشد مو و ریش او سپید
هم در آن طفلی خوفست و امید

که رسم یا نارسیده مانده ام
ای عجب با من کند کرم آن کرم

با چنین ناقابلی و دوریی
بخشد این غورهٔ مرا انگوریی

نیستم اومیدوار از هیچ سو
وان کرم می گویدم لا تیاسوا

دایما خاقان ما کردست طو
گوشمان را می کشد لا تقنطوا

گرچه ما زین ناامیدی در گویم
چون صلا زد دست اندازان رویم

دست اندازیم چون اسپان سیس
در دویدن سوی مرعای انیس

گام اندازیم و آن جا گام نی
جام پردازیم و آن جا جام نی

زانک آن جا جمله اشیا جانیست
معنی اندر معنی اندر معنیست

هست صورت سایه معنی آفتاب
نور بی سایه بود اندر خراب

چونک آنجا خشت بر خشتی نماند
نور مه را سایهٔ زشتی نماند

خشت اگر زرین بود بر کندنیست
چون بهای خشت وحی و روشنیست

کوه بهر دفع سایه مندکست
پاره گشتن بهر این نور اندکست

بر برون که چو زد نور صمد
پاره شد تا در درونش هم زند

گرسنه چون بر کفش زد قرص نان
وا شکافد از هوس چشم و دهان

صد هزاران پاره گشتن ارزد این
از میان چرخ برخیز ای زمین

تا که نور چرخ گردد سایه سوز
شب ز سایهٔ تست ای یاغی روز

این زمین چون گاهوارهٔ طفلکان
بالغان را تنگ می دارد مکان

بهر طفلان حق زمین را مهد خواند
شیر در گهواره بر طفلان فشاند

خانه تنگ آمد ازین گهواره ها
طفلکان را زود بالغ کن شها

ای گواره خانه را ضیق مدار
تا تواند کرد بالغ انتشار

English translation

The youngest was ill, and that middle one came alone to the funeral of that eldest. The King saw him and purposely asked, 'Who is this? For he is from that sea, and this too is a fish.' Then the introducer said, 'He is the son of that father; this brother is younger than that brother.' The King cherished him, saying, 'You are a memorial'; with that inquiry, he made him his prey too. From the King's cherishing, that roasted/weeping one saw another soul within his body, besides his own soul. In his heart, he saw a sublime clamor that a Sufi does not find in a hundred retreats (chillas). The field, the wall, the mountain, and the hard stone were splitting open before him like a laughing pomegranate. Every single atom before him, like domes, was continuously opening a hundred kinds of doors. A door would sometimes become a window, sometimes a ray of light; dust would sometimes become wheat, and sometimes a measure. In the sight of others, the wheel of heaven was very old and ancient; before his eyes, every moment brought a new creation. When the beautiful spirit is freed from the body, by destiny, its vision undoubtedly reaches thus. A hundred thousand unseen things appeared before him; what the eyes of the intimates see, he saw. What he had read about in books, he opened his eyes to its visible form. From the dust of the steed of that vigorous King, he found a precious collyrium for his sight. He dragged his skirt over such a rose-garden, every part of him crying out, 'Is there any more?' A rose-garden that springs from the earth lasts a moment; a rose-garden that springs from the intellect is joyous. A rose-garden that blooms from mud becomes corrupted; a rose-garden that blooms from the heart has abundant life. Consider our sweet and known sciences as one or two or three bouquets from that rose-garden. We are captives to these two or three bouquets, so we have closed the door to the rose-garden upon ourselves. Such keys, every moment, for the sake of bread, fall away from our fingers; alas, O soul! And if for a moment they free you from bread, you wander around the chador and the love of women. Again, when your dropsy becomes turbulent, you need an urban kingdom full of bread and women. You were a snake, but perhaps you became a dragon; your single head became seven heads at this time. A seven-headed dragon is Hell; your greed is the bait and Hell is the trap. Tear the trap, burn the bait; open the new doors of this house. Since you are not a lover, O mere beggar, like a senseless mountain, you only have an echo. How can a mountain have speech of its own? That echo is the reflection of another, O trusted one! Since your speech is like the reflection of another, all your states are nothing but a reflection. Your anger and joy are both reflections of others; the joy of the pimp and the anger of the bailiff. After all, what did that weak one do to that bailiff that he gives him rebuke and pain out of malice? How long will you be a reflection of shining phantoms? Strive so that this reality becomes your own experience, so that your speech comes from your own state, and your flight is with your own wings and feathers. An arrow also catches prey with the feathers of another, inevitably, it has no share of the bird's meat. The falcon brings prey to itself from the mountain, inevitably, its king feeds it partridge and starling. Speech that is not from revelation is from caprice; it is like dust in the air and in the void. If this matter seems wrong to the master right now, read a few lines from the beginning of (Surah) An-Najm: 'Nor does Muhammad speak out of desire; it is naught but a revelation revealed.' O Ahmad, since you do not despair of revelation, give the corporeal ones investigation and analogical reasoning. For out of necessity, carrion is lawful; but there is no need for investigation in the Kaaba of union. Without investigation and efforts for guidance, whoever takes up innovation out of caprice, the wind will carry him off and kill him like 'Ad; he is not Solomon that the wind should carry his throne. The wind carried 'Ad with the hands of a forsaking porter, like a lamb in the hand of a gluttonous man, placing him on its lap like its own child, it carries him to slaughter him like a butcher. For 'Ad, that wind was due to arrogance; they thought it was a friend, but it was an enemy. When it suddenly turned its coat inside out, that evil companion broke their intellect. Break the wind, for wind (pride) is a great temptation, before it breaks you like 'Ad. Hud gave advice: 'O troop full of pride, this wind will uproot the skirt from your hands. The wind is God's army, and out of hypocrisy, it has embraced you for a few days. It is truthful in its secret with its Creator; when death arrives, the wind will bring forth its hand.' Look at the wind passing through the mouth, every breath coming and going in pomp and show. The throat and teeth are safe from it; but when God commands, it falls upon the teeth. The mountain becomes a mote of wind, and the heavy one suffers bitterly and sickly from toothache. This is the same wind that passed safely; it was the field of life, and it became the field of death. The hand of the one who kissed your hand, at the time of anger, that hand becomes a mace. He raises cries of 'O Lord' and 'O Lord' from his soul: 'Cut off this wind, O whose help is sought!' O mouth that was heedless of this wind, go, from the root of your teeth enter into seeking forgiveness. His hard eye rains tears; pain makes the deniers call upon Allah. Since you did not accept the breath of men from a man, beware, accept the revelation of God from pain. The wind says, 'I am a messenger from the King of humanity; sometimes I bring good news, sometimes ominous and evil. Because I am commanded, I am not my own commander; how could I be heedless of my King like you? If your state were like Solomon's, I would have become your porter like Solomon's. I became a borrowed possession in the domain of your hand; I would have made you aware of my secret. But since you are a rebel, I, as a borrowed thing, serve you for three or four days. Then, like 'Ad, I will give you downfalls; I will jump rebelliously from your army, so that your faith in the Unseen becomes firm, at that time when your faith becomes the source of sorrow. At that time, everyone indeed becomes a believer; at that time, the rebellious ones will run on their heads. At that time, they will lament and show poverty, like a thief and a highwayman under the gallows. But if you become established in the Unseen, you will be the owner of the two worlds and your own police chief. A policing and kingship that is permanent, not one of two days, borrowed, and sickly. You will escape from forced labor and do your own work; you will be both the king and the drummer for yourself.' When the world brings tightness to our throats, I wish the throat and mouth would eat dust! This mouth itself is an eater of dust, but a dust that has become colored. This kebab, this wine, and this sugar, are colored and patterned dust, O son! When you ate it and it became flesh and skin, it gave the color of flesh, and this too is dust that is His. From a dust He stitches a seam on mud; He turns everything back into dust again. The Hindu, the Qipchaq, the Roman, and the Abyssinian, are all one color in the pleasant grave, so you may know that all these colors and designs are entirely a covering, a trick, and borrowed. The enduring color is the color of Allah, and that is all; consider anything else tied on like a bell. The color of truth, the color of piety, and certainty, will remain forever upon the worshippers. The color of doubt, the color of ingratitude, and hypocrisy, will remain forever upon the disobedient soul. Like the black face of the deceitful Pharaoh, its color remains, and his body perishes. The brightness and splendor on the face of the truthful ones; the body perishes, and that remains until the Day of Judgment. The ugly of that is ugly, and the good of that is good, and that is all; that Zahhak is permanent, and this one is in frowns. He gives dust a color, an art, and a weight; He gives the child-like natures a fight over it. From dough they bake a camel and a lion; children bite their hands in greed for it. The lion and the camel become bread in the mouth; this speech has no effect on children. A child is in ignorance, conceit, and doubt; thank God his strength is little. A child has obstinacy and a hundred calamities; thanks for this: that he is without art and strength. Alas for these elders who are undisciplined children, who have become the calamity of every watcher because of their strength. When weapons and ignorance gather together, the world becomes a world-burning Pharaoh from oppression. Give thanks, O poor man, for your shortcomings, that you were saved from being a Pharaoh and from disbelief. Give thanks that you are oppressed and not an oppressor; safe from Pharaoh-like behavior and any sedition. An empty stomach did not boast of godhood, for its fire has no supply of firewood. An empty stomach is the prison of the devil, for the sorrow of bread prevents it from trickery and deceit. Consider a stomach full of food as the devil's market; the merchants of the devil shout in it. The sorcerous merchants selling nothingness, have darkened the intellects with their clamor. They set a jar walking like a horse by magic; they made canvas out of moonlight and darkness. They weave dust like silk; they throw dust in the eyes of the discerning one. They give sandalwood the color of aloe-wood; they give our clod of earth envy. Pure is He who gives color to dust, giving us a fight over it like children. Our laps are full of dust like little children; in our eyes, the dust is like gold from the mine. A child has no place with adults; how could God seat a child with men? If a fruit becomes old while it is still raw, it is not ripe; they call it a sour grape by name. If that raw sour thing becomes a hundred years old, it is still a child and a sour grape to everyone of sharp intelligence. Although his hair and beard may be white, he is still in that childishness of fear and hope, saying, 'Have I arrived or remained unarrived? O wonder! Will that Generous One show me generosity?' With such unworthiness and distance, will He forgive this sour grape of mine...

0

1

Updated 2026-06-21

Contributors are:

Gemini AI
Gemini AI
🏆 2

Who are from:

Google
Google
🏆 2

References

Tags

Humanities

Literature

Islam

Religion

Science

Philosophy

Social Science

Persian Literature Prerequisite Course

Related